دکتر هاشم اورعی

در اقتصاد ایران درجا زدن پدیده جدیدی نیست. سال‌هاست اقتصاد کشور از رشد بی‌بهره بوده و از سال۱۳۹۷ موتور اقتصاد به‌دلیل کاهش سرمایه‌گذاری، تحریم، بی‌ثباتی و افزایش ‌نااطمینانی خاموش شده است. در سال ۱۴۰۳ کیک اقتصاد ایران به اندازه سال ۱۳۸۶ بازگشته و با توجه به افزایش جمعیت، سهم هر ایرانی کوچک‌تر شده است. البته با کاهش رشد اقتصادی در سال جاری دیگر به سختی می‌توان از واژه کیک اقتصادی استفاده کرد.

آژانس بین‌المللی انرژی در آمار مربوط به سال۲۰۲۴ اعلام کرده است که در جهان، ۳۴درصد نیروگاه‌ها زغال‌سنگی هستند و بازدهی مورد انتظار و متوسط نیروگاه‌های زغال‌سنگی حدود ۳۸درصد است. همچنین ۲۳درصد نیروگاه‌های جهان گازی هستند و بازدهی مورد انتظار نیروگاه‌های گازی در عمل حدود ۴۸ تا ۵۰درصد است. حدود ۲درصد نیروگاه‌های جهان نفتی هستند که انتظار می‌رود بازدهی متوسط آنها حدود ۳۸درصد باشد و تنها حدود ۹درصد نیروگاه‌ها نیز هسته‌ای هستند که بازدهی مورد انتظار آنها ۳۳درصد است.

بالاخره پس از کش و قوس فراوان، دولت قیمت سهمیه سوم بنزین را به ۱۰هزار تومان افزایش داد. در نگاه اول احساس جامعه این است که دولت به‌دلیل کسری بودجه اقدام به افزایش قیمت بنزین کرده است. اما واقعیت چیز دیگری است. به استناد آمار و ارقام قیمت بنزین نه تنها گران نشده، بلکه ارزان شده است!

اعلام افزایش شدید قیمت بنزین به‌صورت ناگهانی در استان کرمان و عقب‌نشینی سریع دولت بیش از هر چیز نشان‌دهنده ضعف هماهنگی در فرآیند تصمیم‌گیری مجموعه دولت است. ظاهرا دولت چهاردهم هم صبح جمعه خبردار شده! بلافاصله پس از این اقدام عجیب، سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی دست به کار شد و رئیس سازمان از طرح‌های سه‌گانه رونمایی کرد.

در پایان دولت دوازدهم، هیات‌رئیسه مجلس از کمیسیون اقتصادی خواست گزارشی در مورد عملکرد وزارت نیرو طی ۸ سال دولت یازدهم و دوازدهم ارائه کند. گزارش ۱۶صفحه‌ای ارائه‌شده، به صورت صحیح و صریح به این نتیجه رسید که چالش‌های موجود درباره آب و برق عمدتا ناشی از رقابت منفی مستقیم وزارت نیرو با بخش خصوصی است. واقعیتی که متاسفانه دولت‌های بعد در راستای اصرار بر حفظ قدرت اقتصادی به آن توجه نکرده‌اند و کماکان به بنگاه‌داری در این حوزه ادامه می‌دهند.

انقلاب صنعتی که از نیمه دوم قرن هجدهم در اروپای غربی آغاز شد، یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ توسعه اقتصادی جهان به شمار می‌رود. موتور محرک این تحول، اتکای گسترده به سوخت‌های فسیلی بود؛ اگر زغال‌سنگ، نفت و در ادامه گاز طبیعی در دسترس قرار نمی‌گرفتند، توسعه شتابان ناشی از انقلاب صنعتی نیز هرگز به وقوع نمی‌پیوست. افزایش چشم‌گیر تولید، رشد اقتصادی، ارتقای سطح رفاه و بهبود شاخص‌های توسعه انسانی، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره بودند. ماهیت انقلاب صنعتی در انتقال کار از انسان به ماشین خلاصه می‌شود.

برای پیش‌بینی شرایط اقتصادی ایران در زمان آتش‌بس، باید عوامل تاثیرگذار را به دو قسمت خارجی و داخلی تقسیم کرد؛ در بعد خارجی ابتدا دونالد ترامپ با تصمیمی خلق‌الساعه به ایران چراغ سبز نشان داد.

انقلاب صنعتی از نیمه دوم قرن هجدهم میلادی در بریتانیا آغاز شد و در پی آن تولید از انسان به ماشین سپرده شد. نتیجه این فرآیند توسعه سریع اقتصادی و رفاه جهانیان بود. در اوایل قرن ۱۹ میلادی متوسط عمر مردم بریتانیا تنها ۳۶ سال بود و طی دو قرن به ۸۱.۶سال افزایش یافت! بدون تردید موتور محرک انقلاب صنعتی دسترسی به انرژی فسیلی، در ابتدا زغال سنگ و سپس نفت و گاز بود.

بر همگان آشکار است که آغاز مذاکرات بین ایران و ایالات‌متحده اقدام مثبتی بود و احتمال رسیدن به توافق پس از نزدیک به نیم‌قرن خصومت، امید دوباره‌ای بر دل جامعه تابید و حاصل آن در افزایش نسبی ارزش پول ملی نمایان شد.

تابستان سال گذشته را با ۱۷‌هزار مگاوات کسری برق پشت سر گذاشتیم. مطابق معمول بیشترین بار خاموشی بر دوش صنعت یعنی بخش مولد اقتصاد نهاده شد به‌طوری که طبق اعلام اتاق بازرگانی تهران در سال گذشته ظرفیت بخش تولید کشور به دلیل عدم‌امکان تامین برق ۳۰ تا ۴۰‌درصد کاهش یافت. برای اولین بار در سال‌های اخیر میزان ناترازی به جایی رسید که لاجرم سر ریز خاموشی‌‌ها به بخش خانگی اعمال شد و در پی آن جامعه به عمق فاجعه پی برد. در تابستان سال گذشته در روزهای اوج مصرف تولید شبکه برق کشور به ۶۲.۵‌هزار مگاوات رسید که مطابق معمول بیش از ۹۰‌درصد آن با استفاده از سوخت‌های فسیلی یعنی گاز، گازوئیل و مازوت تامین شد.