عابد اکبری

امضای «توافق مکه برای دفاع مشترک» میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان را نباید صرفا یک پیمان نظامی سه‌جانبه تلقی کرد. اهمیت این توافق بیش از آنکه در متن کوتاه و هنوز نسبتا کلی آن باشد، در شرایطی نهفته است که این سه کشور را به یکدیگر نزدیک کرده است: تضعیف اعتماد به ترتیبات امنیتی متکی بر قدرت‌های فرامنطقه‌ای، افزایش نااطمینانی‌های ناشی از جنگ‌ها و بحران‌های اخیر و شکل‌گیری این ادراک که امنیت خاورمیانه را نمی‌توان تا ابد به واشنگتن و دیگر بازیگران خارجی واگذار کرد.

جنگ اخیر آمریکا علیه ایران، فارغ از نتایج نظامی و سیاسی آن، یک واقعیت راهبردی را آشکار کرد که احتمالا بر آینده نظم امنیتی خلیج‌فارس تاثیر عمیق‌تری از خود جنگ خواهد گذاشت. این جنگ نشان داد که ایالات متحده همچنان تنها قدرتی است که قادر است در مدت کوتاهی نیروی نظامی گسترده‌ای را در منطقه به‌کار گیرد و بر موازنه قدرت اثر بگذارد؛ اما همزمان نشان داد که حتی چنین مداخله‌ای نیز قادر به ایجاد امنیتی پایدار نیست. به بیان دیگر، جنگ اخیر نه نشانه بازگشت هژمونی آمریکا بود و نه آغاز خروج آن از خاورمیانه، بلکه اثبات کرد که امنیت منطقه را دیگر نمی‌توان به یک بازیگر خارجی واگذار کرد.

یادداشت‌تفاهم اخیر میان جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا را نمی‌توان صرفا یک توافق دیپلماتیک محدود یا گامی تاکتیکی برای کاهش تنش دانست. اگر مفاد منتشرشده این سند مبنای تحلیل قرار گیرد، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تغییرات نهفته در الگوی اعمال قدرت و بازآرایی موازنه‌های راهبردی در منطقه و فراتر از آن است.

یکی از چالش‌های اصلی در مسیر دستیابی به هرگونه توافق پایدار میان ایران و آمریکا، تضاد میان خطوط قرمز راهبردی دو طرف است. طی سال‌های اخیر، واشنگتن همواره تلاش کرده است توان موشکی، قابلیت‌های نظامی و نفوذ منطقه‌ای ایران را به بخشی از دستور کار مذاکرات تبدیل کند، درحالی‌که تهران این حوزه‌ها را یک جزء غیرقابل‌چانه‌زنی از امنیت ملی و بازدارندگی خود می‌داند و هرگونه مذاکره در این زمینه را مردود اعلام کرده است.

رایزنی‌های هم‌زمان ایران با ژاپن و کره‌جنوبی را می‌توان نشانه‌ای از فعال شدن یک موج دیپلماسی آسیاییِ آرام اما هدفمند دانست؛ موجی که الزاما شکل رسمی «ابتکار میانجی‌گری» ندارد، اما از منطق مشترکی پیروی می‌کند: نگرانی واقعی قدرت‌های آسیایی از افزایش تنش در غرب آسیا و پیامدهای آن بر امنیت انرژی، ثبات بازارها و روندهای ژئوپلیتیک آینده.

در بحبوحه‌‌ تحولات جاری در پرونده هسته‌‌‌ای ایران، بار دیگر «مکانیسم ماشه» به صدر گفت‌‌‌وگوهای دیپلماتیک و رسانه‌‌‌ای بازگشته است. زمزمه‌‌‌های فعال‌‌‌سازی این سازوکار که به‌‌‌طور بالقوه می‌تواند به بازگشت همه تحریم‌‌‌های سازمان ملل علیه ایران منجر شود، تنها مساله‌ای حقوقی یا سیاسی نیست؛ بلکه پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران دارد که توازن بازار جهانی انرژی، مناسبات راهبردی میان قدرت‌‌‌های نوظهور و سنتی و حتی پویایی درونی نهادهایی چون شورای امنیت را تحت‌‌‌تاثیر قرار خواهد داد.

تنش‌های اخیر، بار دیگر زنگ خطر را برای منطقه‌ای که در سال‌های گذشته با سلسله‌ای از بحران‌های امنیتی، سیاسی و انسانی مواجه بوده، به صدا درآورد. حمله رژیم صهیونیستی به تاسیسات ایران که با پاسخ قاطع و متوازن جمهوری اسلامی مواجه شد، صرفا یک عملیات نظامی نبود، بلکه نمایانگر تلاش نظام‌مند آن رژیم برای کشاندن منطقه به درگیری‌های طولانی‌مدت، فرسایشی و مخرب است.

با وجود پنج دور گفت‌‌‌وگوی ایران و آمریکا و تبادل پیام از مسیرهای میانجی‌گرانه، هنوز چارچوب رسمی برای احیای دیپلماسی میان تهران و واشنگتن شکل نگرفته است. مساله تنها به سطح غنی‌‌‌سازی یا نحوه آزادسازی دارایی‌‌‌ها محدود نمی‌شود؛ آنچه مانع پیشرفت واقعی است، فقدان اراده سیاسی پایدار از جانب آمریکاست. با این حال، آنچه نیازمند تحلیل عمیق‌‌‌تر و ریشه‌‌‌ای‌‌‌تر است، نه صرفا ناکامی ظاهری این مذاکرات، بلکه چرایی شکل‌‌‌گیری این ناکامی در بستری وسیع‌‌‌تر از تعاملات دوجانبه، تحولات ساختاری و رقابت‌‌‌های ژئوپلیتیک درون خود ایالات‌متحده است. شکست این روند را باید نه به‌‌‌مثابه ناتوانی تاکتیکی، بلکه به‌‌‌عنوان بخشی از یک راهبرد گسترده‌‌‌تر برای بازسازی نظم داخلی آمریکا و مهار گفتمان‌‌‌های رقیب، به‌‌‌ویژه گفتمان ترامپی، درک کرد.

سه دور مذاکرات سید عباس عراقچی و استیو ویتکاف بازتاب‌‌‌دهنده واقعیت‌‌‌های متضاد در روابط تهران و واشنگتن است؛ واقعیت‌‌‌هایی که همزمان از نیاز به نوعی تفاهم و عمق بی‌‌‌اعتمادی دوجانبه حکایت دارد.