دکتر عباس آخوندی

شیخ سعود بن‌عبدالرحمن آل‌ثانی، معاون نخست‌وزیر و وزیر مشاور در امور دفاعی قطر، روز ۲۷ مهر ۱۴۰۵ در «مجمع امنیت جهانی» دوحه از دو مسیر همزمان سخن گفت: اعلام قریب‌الوقوع یک مشارکت دفاعی تازه، و تداوم گفت‌وگو و گسترش روابط اقتصادی با ایران، با چشم‌انداز یک توافق عدم تجاوز. اهمیت این اظهارات در آن است که یک مقام دفاعی در خلیج فارس امنیت را دیگر فقط با موشک و پایگاه تعریف نمی‌کند. او از میدان گازی مشترک، زنجیره تامین و حتی امنیت آب سخن گفت؛ یعنی همان عناصری که به گمان من باید شالوده معماری تازه امنیت در خلیج‌فارس باشند.

این یادداشت استدلال می‌کند که نظم امنیتی کلاسیک مبتنی بر بازدارندگی و موازنه قوا، در عصر ژئواکونومی و رقابت زنجیره‌های تامین، توان مدیریت مخاطرات خلیج فارس را ندارد. سه سناریو برای آینده منطقه ترسیم می‌شود: (۱) گرایش کشورهای جنوب خلیج‌فارس به پیمان‌های دفاعی رسمی با آمریکا و عادی‌سازی روابط با اسرائیل؛ (۲) تشدید منازعات و جنگ همه‌علیه‌همه؛ و (۳) شکل‌گیری نظام «امنیت شبکه‌ای» مبتنی بر بی‌طرفی فعال و مدیریت مشترک ریسک میان شمال و جنوب خلیج فارس. این قلم با استناد به داده‌های تجاری امارات-اسرائیل و شاخص‌های آسیب‌پذیری کشورهای منطقه، نشان می‌دهد که سناریوی دوم محتمل‌ترین وضعیت کنونی است، اما بر ضرورت و امکان‌پذیری سناریوی سوم به‌عنوان راه‌حل پایدار تاکید می‌کند.

آقای رئیس‌جمهور بر اساس سوگندی که در جهت حفظ منافع ملی، حفظ حقوق شهروندان، تامین رفاه ملت و اعتلای کشور یاد کرده‌است، اقدام به پذیرش توقف درگیری‌ها و آغاز فرآیند مذاکره با امضای تفاهم‌نامه با رئیس‌جمهور آمریکا برای حل‌وفصل پاره‌ای از امور کرده است. در این ارتباط چند نکته را متذکر می‌شوم:

سه واژه «شهر»، «شهروندی» و «زن»، کلیدواژه‌‌‌‌هایی حیاتی در جهان مدرن هستند که در ایران نیز اهمیت فزاینده‌‌‌‌ای یافته‌‌‌‌اند. جامعه ایران در چند دهه اخیر تحولات شگرفی را در فرآیند شهری‌‌‌‌شدن و انتقال از زندگی اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و دامداری به اقتصاد مدرن و شهری تجربه کرده‌‌‌‌ است. هرچند این تغییر جهانی بوده ‌‌‌‌است، اما سرعت این تحولات در ایران آن‌‌‌‌چنان بوده که ساختارهای حکمرانی و اجتماعی از توان کافی برای تطبیق با آن برخوردار نبوده‌‌‌‌اند.