دکتر آرشام رئیسی‌نژاد

چگونه بازار سهام آمریکا با وجود جنگ هرمز، افزایش قیمت انرژی و رشد بازده اوراق خزانه‌داری توانسته است به رکوردهای جدید برسد؟ پاسخ را باید در تقابل دو نیروی مهم جست‌وجو کرد: ژئوپلیتیک جغرافیا که از طریق اختلال در جریان انرژی و تجارت بر اقتصاد فشار وارد می‌کند و ژئوپلیتیک فناوری که با تقویت انتظارات سودآوری شرکت‌های بزرگ هوش مصنوعی از بازار سهام حمایت می‌کند. با این‌ حال، این دو نیرو مستقل از یکدیگر نیستند. تداوم جنگ می‌تواند با افزایش هزینه انرژی و سرمایه، سودآوری همان شرکت‌های فناوری را تهدید کند که تاکنون موتور رشد وال‌استریت بوده‌اند.

مایکل پتیس در مقاله «یک بازتعادل بزرگ در راه است» از یک عدم‌تعادل ساختاری در اقتصاد جهانی سخن می‌گوید: تداوم مازادهای بزرگ در اقتصادهایی مانند چین در برابر کسری تجاری گسترده آمریکا. از دید پتیس، این عدم‌تعادل ریشه در رابطه میان پس‌انداز، سرمایه‌گذاری و توزیع درآمد دارد. در اقتصادهایی مانند چین، سهم نسبتا پایین مصرف خانوار و ظرفیت گسترده تولیدی به وابستگی بخشی از تولید به تقاضای خارجی منجر شده است. در مقابل، آمریکا با جذب مازاد پس‌انداز خارجی و ثبت کسری حساب جاری، نقش مهمی در حفظ این ساختار ایفا می‌کند. تداوم این وضعیت دشوار است؛ زیرا ورود مستمر سرمایه خارجی به اقتصادی سرمایه‌فراوان مانند آمریکا می‌تواند با افزایش بدهی، رشد قیمت دارایی‌ها یا فشار بر اشتغال در بخش‌های قابل‌تجارت همراه شود.

یادداشت «ایران فردا و تصمیم امروز»(۱) دکتر مسعود نیلی در روزنامه «دنیای اقتصاد» تصویری بسیار مهم از تحولی ارائه می‌کند که اقتصاد و جامعه ایران از سال ۱۳۹۷ به بعد تجربه کرده‌اند. افزایش تقریبا ۵۰برابری نرخ ارز، بیش از ۱۹ برابر شدن سطح عمومی قیمت‌ها، افزایش بیش از ۳۴ برابری قیمت مواد غذایی، کاهش درآمد خالص ملی سرانه، اضافه‌شدن حدود ۱۶‌میلیون نفر به جمعیت زیر خط فقر و عملکرد بسیار ضعیف بازار کار، همگی نشان می‌دهند که با یک نوسان معمول اقتصادی مواجه نیستیم. در نتیجه، پرسش اساسی فقط این نیست که چرا اقتصاد ایران از سال ۱۳۹۷ عملکرد بسیار ضعیف‌تری داشته است؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا پس از گذشت نزدیک به یک دهه، اقتصاد همچنان قادر به خروج از این وضعیت نبوده است؟