سودسازی صنعت تولید دوده در افق ۱۴۰۱
حمید غلامی سروش/ کارشناس بازار سرمایه
دوده یا کربن‌بلک، مخلوط کربن و مواد آلی دیگر است که از سوختن ناقص هیدروکربن‌‌‌های سنگین تولید میشود. زمانی که هیدروکربن‌‌‌ها با اکسیژن بسیار پایین به صورت ناقص می‌سوزند، دوده معمولی به‌عنوان فرآورده فرعی به وجود میآید. دوده صنعتی نیز که از سوختن ناقص یا تجزیه حرارتی هیدروکربن‌‌‌های گازی یا مایع در شرایط کنترل‌شده به دست میآید، در مصارف خاص مورد استفاده قرار میگیرد.
صنعت تولید دوده صنعتی، مانند صنعت تایرسازی به صنعت تولید خودرو در کشور وابسته است؛ بنابراین مصرف دوده و تایر در کشور را با توجه به میزان خودروهای تولیدی و موجود در کشور می‌‌‌توان برآورد کرد. طبق آمارهای موجود در کشور، سالانه یک‌میلیون دستگاه خودرو تولید میشود که از این میزان ۹۳درصد خودروهای سواری هستند. تولید خودرو در شرایط غیر‌تحریمی نیز می‌‌‌تواند سالانه به ۵/ ۱میلیون دستگاه برسد. حال اگر وزن هر تایر خودرو را ۱۱کیلوگرم فرض کنیم، با تولید سالانه یک‌میلیون دستگاه خودرو در کشور با توجه به اینکه می‌‌‌دانیم هر خودرو به پنج‌حلقه تایر احتیاج دارد، می‌‌‌توانیم بگوییم که سالانه به ۵۵هزار تن لاستیک برای خودروهای تولیدشده نیاز داریم.
در تولید هر یک‌تن لاستیک به‌طور متوسط به ۲۵۰کیلوگرم دوده نیاز داریم؛ یعنی برای تولید سالانه یک‌میلیون دستگاه خودرو به ۱۳هزار و ۷۵۰تن دوده نیاز داریم. همچنین می‌‌‌دانیم که در کشور ۲۳میلیون دستگاه خودرو وجود دارد که به‌طور متوسط هر پنج‌سال یک‌بار نیازمند تعویض لاستیک‌های خود هستند؛ بنابراین سالانه ۲۵۰هزار تن لاستیک برای خودروهای موجود لازم است. همچنین اگر برای موجودی فروشگاه‌‌‌ها ۵۰هزار تن لاستیک در نظر بگیریم، سالانه در داخل کشور به ۳۵۵هزار تن لاستیک نیاز خواهیم داشت. با توجه به اینکه ۲۵درصد لاستیک را دوده تشکیل داده است، در مجموع به ۸۸هزار تن دوده سالانه نیاز خواهیم داشت که در تولید تایر مورد مصرف قرار میگیرد. همچنین در کشور سالانه ۱۰۰هزار تن واردات لاستیک داریم که مربوط به لاستیک‌های باری و بزرگ است؛ اما کشور در حوزه تایرهای سواری به خودکفایی رسیده است و نیازی به واردات نیست؛ بنابراین مصرف ۸۸هزار تن دوده در سال پیوسته می‌‌‌تواند محقق شود.
در کشور چهار تولیدکننده دوده صنعتی وجود دارد که در مجموع، سالانه ۱۷۱هزار تن دوده تولید می‌کنند که از این میزان، ۱۰۰هزار تن در داخل کشور مصرف و ۷۱هزار تن صادر میشود. ۸۸درصد مصرف داخلی مربوط به مصرف در تولید لاستیک برای استحکام‌بخشی و انتقال حرارت است و بقیه در لاستیک و پلاستیک و صنعت جوهر و چاپ مورد استفاده قرار میگیرد. به‌طور کلی از دو روش احتراق ناقص و روش‌های تجزیه حرارتی برای تولید دوده صنعتی استفاده میشود که در روش احتراق ناقص می‌‌‌توان روغن آروماتیک هیدروکربن را در فرآیند کوره‌‌‌ای به دوده تبدیل کرد. همچنین می‌‌‌توان از روغن‌‌‌های معدنی و گیاهی با روش فرآیند لامپ بلک، دوده را تولید کرد. همچنین با استفاده از گاز طبیعی می‌‌‌توان با روش کانال یا کوره گاز، دوده تولید کرد. در روش‌های تجزیه حرارتی نیز می‌‌‌توان دوده را از استیلن و گاز طبیعی با روش‌های تجزیه استیلن و روش‌های حرارتی تولید کرد. امروزه در دنیا بیشتر از روش احتراق ناقص کنترل‌شده با استفاده از روغن‌‌‌های آروماتیک هیدروکربن در فرآیند کوره‌‌‌ای برای تولید دوده استفاده میشود.
دوده‌‌‌های صنعتی در گریدهای مختلفی تولید میشوند که هریک کاربرد خاصی دارند. به‌عنوان نمونه، گرید N-۵۳۹ در فرآیند لاستیک‌سازی برای جلوگیری از پارگی استفاده میشود. از این گرید در تولید شلنگ و تیوب استفاده نیز میشود. همچنین گریدهای N-۲۳۹-۳۷۵-۳۴۷ که باعث افزایش ضریب آلاستیسیته لاستیک‌ها در حین ساخت میشوند، در طراحی و ساخت عاج لاستیک، قطعات هیدرولیکی ترمز و محفظه باتری مورد استفاده قرار می‌گیرند. گرید N-۲۲۰ تقویت‌کننده لاستیک‌هاست، گرید N-۶۸۳ باعث افزایش خاصیت کشسانی و مقاومت سایشی میشود و گرید N-۲۳۰ برای تولید نخ تایر، قطعات اکسترودی، عاج و حالت کلی لاستیک تایر مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین گرید N-۵۵۰ در ساخت لوله‌‌‌های پلاستیکی، گرید N-۶۶۰ برای زیره کفش و گرید N-۷۷۲ برای تولید لاستیک هواپیما، تسمه پروانه و قطعات حساس به فشار مورد استفاده قرار میگیرد.
بهای تمام‌شده دوده عمدتا مربوط به مواد اولیه است که ۹۰درصد بهای تمام‌شده را به خود اختصاص می‌دهد؛ مابقی ۹درصد مربوط به هزینه سربار تولید و یک‌درصد نیز مربوط به هزینه دستمزد است. بنابراین بهای تمام‌شده دوده به‌طور مستقیم در گرو قیمت روغن مصرفی است. پس می‌‌‌توان این‌طور بیان کرد که تغییرات قیمت مواد اولیه برای تولید دوده وابسته به قیمت فرآورده‌‌‌های نفتی، تغییر بهای نفت جهانی و تغییرات نرخ ارز خواهد بود. بهترین حالت برای سودآوری شرکت‌های تولیدکننده دوده زمانی خواهد بود که قیمت دلار بالا باشد و مواد اولیه قیمت پایینی داشته باشند.
شرکت‌های تولیدکننده دوده خریدار فورفورال اکسترکت از شرکت‌های نفت ایرانول، نفت‌سپاهان و نفت‌پارس هستند، همچنین CFO را از پتروشیمی‌جم، پتروشیمی مارون، پتروشیمی امیرکبیر و پتروشیمی بندرامام تهیه می‌کنند. قیمت فوروفورال اکسترکت هرماه بر مبنای ۸۰ تا ۹۵ درصد قیمت لوب‌‌‌کات که ماده اولیه شرکت‌های تولیدکننده روغن است، تعیین میشود. قیمت لوب‌‌‌کات نیز وابسته به قیمت نفت خام و نرخ دلار است که از رابطه ۹/ ۰×۱۵/ ۱× نرخ ارز نیمایی × قیمت نفت‌کوره خلیج‌فارس به‌عنوان نرخ پایه تعیین میشود که شرکت پالایش و پخش فرآورده‌‌‌های نفتی تعیین‌کننده این نرخ است.
این صنعت با ریسک‌‌‌های متعددی نیز همراه است. اولین ریسک این صنعت، ریسک بازار است که با توجه به فرسودگی تجهیزات تولید و قدیمی بودن تکنولوژی تولید کیفیت محصول داخلی کمتر بوده و بهای تمام‌شده بالاتری دارد که رقابت با سایر تولیدکنندگان را در بازارهای صادراتی سخت کرده است. همچنین اشباع‌بودن صنعت در داخل کشور یعنی تولید بیش از نیاز داخل، باعث شده است تا رقابت منفی بین تولیدکنندگان برای کسب سهم بازار بیشتر شکل بگیرد. ریسک دوم متوجه تغییرات قیمت مواد اولیه است که با توجه به گام تاخیری در افزایش نرخ دوده به آسیب‌رسیدن به صنعت از این منظر منجر میشود. ریسک بعدی مربوط به هزینه انرژی این شرکت‌ها میشود. همچنین ریسک مهم‌تر کاهش تولید لاستیک‌سازهاست که باعث افت تقاضای شدید برای دوده داخلی میشود.
شرکت‌های تولیدکننده دوده در کشور شامل چهار شرکت دوده صنعتی‌پارس با نماد «شدوص»، شرکت کربن ایران با نماد «شکربن» که مالک ۴۴درصد سهام دوده صنعتی پارس نیز است. شرکت دوده فام با نماد «شصدف» و همچنین یک نماد غیر‌بورسی به نام کربن سیمرغ است. شرکت دوده پارس در سال ۱۴۰۰ موفق به تحقق سود ۱۴۱میلیارد تومانی با تولید ۳۲هزار و ۸۴۰تن انواع دوده شده است. شرکت کربن ایران با تولید ۴۴هزار و ۱۶تن موفق شده است ۲۶۵میلیارد تومان سود خالص محقق کند؛ شرکت دوده فام با تولید ۴۹هزار و ۱۹۹تن انواع محصول ۱۷۰میلیارد تومان سود خالص محقق کرده است؛ کربن سیمرغ نیز با تولید ۳۸هزار و ۲۸۱تن دوده به سود خالص ۱۵۳میلیاردی دست پیدا کرده است. در جدول گزارش برآورد سود سال مالی منتهی به ۲۹/ ۱۲/ ۱۴۰۱ این شرکت‌ها انجام شده و شرکت دوده صنعتی پارس کمترین نسبت قیمت به درآمد پیشرو را به خود اختصاص داده است.
