تجارت کشاورزی بر مدار عقلانیت
دنیای‌اقتصاد : اهمیت تجارت محصولات کشاورزی در سال‌های اخیر با توجه به وقایعی همچون همه‌‌‌‌‌‌‌گیری ویروس‌کرونا و جنگ‌‌‌‌‌‌‌ها و تنش‌های منطقه‌ای افزایش یافته‌است. این نگرانی‌ها پس از شروع جنگ روسیه و اوکراین به‌عنوان دو کشوری که بخش قابل‌توجهی از غله جهان را تامین می‌کنند، افزایش یافت، در نتیجه این اتفاقات خودکفایی و خوداتکایی‌بار دیگر به موضوع روز اقتصادی بدل شده‌است، به‌همین‌دلیل بررسی داده‌های صادرات و واردات محصولات کشاورزی در کشور اهمیت قابل‌توجهی دارد.
بررسی آمارهای گمرک نشان می‌دهد که در نیمسال نخست سال۱۴۰۲، ایران دو‌میلیون و ۶۱۸هزار‌تن محصولات کشاورزی به ارزش یک‌میلیارد و ۵۶۷میلیون دلار به سایر کشورها صادرات داشته‌است. این رقم معادل ۶درصد کل ارزش صادرات کشور است، در مقابل ایران ۹میلیون و ۶۹۷هزار‌تن کالای کشاورزی به ارزش ۵میلیارد و ۸۱۱میلیون دلار به کشور وارد کرده است؛ در واقع نزدیک به یک‌پنجم ارزش واردات کشور مربوط به واردات محصولات کشاورزی است، درحالی‌که ممکن است برخی آمار دو برابری وزن واردات نسبت به صادرات محصولات کشاورزی را امری منفی ارزیابی کنند، اما با توجه به وضعیت جغرافیایی ایران این اتفاق در مجموع امر مثبتی است.
نکته قابل‌توجه دیگر نزدیک‌شدن قیمت هر تن صادرات کشاورزی ایران به قیمت واردات این محصولات است. در نیمسال اول ۱۴۰۲ هر‌تن کالای صادراتی کشاورزی ۵۹۸ دلار به‌فروش رسید‌که تنها یک دلار کمتر از قیمت ۵۹۹ دلاری هر‌تن کالای وارداتی است؛ در واقع ایران موفق شده قیمت صادرات خود را به قیمت جهانی نزدیک کند. در مجموع می‌توان گفت در بین بخش‌های مختلف فعال در اقتصاد کشور، بخش کشاورزی عملکرد مطلوب‌تری در تجارت داشته‌است.
اوج‌گیری صادرات
آمارهای گمرک نشان می‌دهد که در ۶ ماهه منتهی به شهریور۱۴۰۲، درحالی‌که وزن صادرات محصولات کشاورزی کاهش داشته، ارزش صادرات کشور افزایش داشته‌است. اتفاقی که برخلاف روند صادرات ایران در دیگر بخش‌های اقتصادی است.
در بخش‌های صنعت، معدن و پتروشیمی، درآمد صادراتی به‌رغم افزایش در وزن صادرات کاهش یافته‌است، بنابراین قیمت هر‌تن محصول کشاورزی ایرانی با افزایش ۲۷درصدی نسبت به قیمت ۶ ماه نخست ۱۴۰۱ به رقم ۵۹۸ دلار رسیده‌است. همچنین ارزش اسمی صادرات ایران ۲۲درصد نسبت به سال‌گذشته افزایش داشته‌است.
از مجموع صادرات کشاورزی، ۷۳۷میلیون دلار مربوط به صادرات میوه و تره‌بار است، رقمی معادل ۴۷درصد ارزش صادرات کشاورزی و ۳.۱درصد از ارزش کل صادرات ایران. بر این اساس هر‌تن صادرات میوه و تره‌بار معادل ۳۴۸ دلار محاسبه‌شده که نسبت به رقم ۶ ماهه نخست سال‌گذشته (۲۸۲ دلار) رشد ۲۳درصدی را نشان می‌دهد.
در بخش صادرات خشکبار نیز رشد قابل‌توجهی مشاهده می‌شود. وزن صادرات خشکبار از ۱۴۱هزار‌تن در نیمه اول ۱۴۰۱ به ۱۸۵هزار‌تن در ۶ ماهه نخست سال‌جاری رسیده‌است. همچنین در همین مدت ارزش صادرات خشکبار با رشد ۲۰درصدی از ۲۸۵میلیون دلار به ۳۴۳میلیون دلار رسیده‌است. صادرات در زیربخش محصولات حیوانی و صنایع وابسته، بیشترین رشد در نیمسال اول ۱۴۰۲ را تجربه‌کرده‌است.
در مدت مذکور وزن صادرات این محصولات از ۱۰۳هزار‌تن به ۲۲۰هزار‌تن رسیده که بیانگر رشد ۸۸درصدی است. از نظر ارزشی نیز صادرات محصولات حیوانی رشد قابل‌توجهی داشته و از ۱۹۵میلیون دلار به ۳۱۹میلیون دلار رسیده‌است. در بخش گل و گیاه، داروهای خوراکی، زینتی و صنعتی نیز صادرات رشد چشمگیری داشته و از ۱۲۱میلیون دلار در نیمسال ۱۴۰۱ به ۱۶۰میلیون دلار در ۶ ماهه نخست امسال رسیده‌است.
مشتریان محصولات کشاورزی ایران
آمارها نشان می‌دهد که ۳۰درصد از صادرات محصولات کشاورزی در نیمسال ۱۴۰۲، به مقصد عراق ارسال شده‌است. امارات و روسیه با تقاضای ۱۶درصد و ۱۲درصد از محصولات کشاورزی، دیگر مشتریان مهم ایران در این بخش هستند. همچنین چین ۶درصد و افغانستان و پاکستان هرکدام ۵درصد از محصولات کشاورزی ایران را خریداری می‌کنند.
تمام این آمارها نشان می‌دهد که صادرکنندگان کالاهای کشاورزی با شناخت درست از بازارهای هدف موفق شده‌اند محصولات کشاورزی ایرانی را با قیمت مناسب‌‌‌‌‌‌‌تری به‌فروش برسانند؛ این در حالی است که عمده مشتریان اصلی را کشورهای با درآمد سرانه پایین تشکیل می‌دهند و کشورهای ثروتمند همسایه (به‌جز امارات) سهم قابل‌توجهی در واردات محصولات ایرانی ندارند. این مساله بیانگر آن است که در صورتی‌که بازرگانان ایرانی بتوانند فرصت‌ها در بازار کشورهای متمول را شناسایی کنند، این امکان وجود دارد تا محصولات کشاورزی به قیمتی بالاتر در این بازارها به‌فروش برسد.
تدبیر در واردات
آمارها نشان می‌دهد که نزدیک به یک‌پنجم مجموع ارزش واردات کشور را محصولات کشاورزی تشکیل می‌دهد. در نیمسال نخست امسال ایران ۹میلیون و ۶۹۷هزار‌تن محصولات کشاورزی به ارزش ۵میلیارد و ۸۱۱میلیون دلار وارد کشور کرده‌است؛ رقمی که از نظر وزنی نسبت به ۶ ماهه نخست سال‌گذشته بدون تغییر و از نظر ارزش ۱۲درصد افت را نشان می‌دهد. این داده‌ها به این معناست که ایران در مدت مذکور کالاهای کشاورزی را مجموعا به قیمتی ارزان‌تر وارد کشور کرده‌است. قیمت هر‌تن واردات کالای کشاورزی در سال‌جاری رقمی معادل ۵۹۹ دلار بوده که تنها یک دلار از ارزش هر‌تن صادرات ایران بیشتر است.
در بین محصولات مختلف کشاورزی، بیشترین واردات ایران را غلات تشکیل می‌دهد. ایران در نیمسال اول ۱۴۰۲، نزدیک به ۷.۴میلیون تن غلات به ارزش ۳میلیارد و ۴۸۵میلیون دلار وارد کشور کرده‌است؛ رقمی که از نظر وزنی تغییر عمده‌ای نسبت به مدت مشابه در سال‌گذشته نداشته، اما از نظر ارزشی حدود ۱۵درصد ارزان‌تر است؛ این در حالی است که به دلیل جنگ روسیه و اوکراین بازار جهانی در حوزه غلات دچار تلاطم بسیار زیادی شده‌است، بنابراین عملکرد واردکنندگان غلات در این مدت را می‌توان مطلوب دانست.
پس از واردات غله که بیش از ۱۱درصد ارزش کل واردات کشور و نزدیک به ۶۰درصد واردات کشاورزی را شامل می‌شود، واردات بذر و دانه رتبه دوم را به خود اختصاص داده‌است. در ۶ماهه نخست سال‌جاری، ایران یک‌میلیون و ۴۹۹هزار‌تن انواع بذر و دانه به ارزش یک‌میلیارد و ۱۸۴میلیون دلار به کشور وارد کرده‌است. این رقم نسبت به مدت مشابه در سال‌گذشته ۱۹درصد افزایش در وزن و ۶درصد افزایش در ارزش دلاری را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده خرید این گروه کالایی به قیمتی ارزان‌تر است. با توجه به اینکه این گروه کالایی؛ در واقع نهاده تولید برای کشاورزی محسوب می‌شود، افزایش واردات در این گروه می‌تواند نشانه‌ای بر رونق بخش کشاورزی در کشور باشد.
واردات در سایر گروه‌های بخش کشاورزی افت قابل‌توجهی در وزن را تجربه‌کرده است.
به‌عنوان مثال در بخش محصولات حیوانی و صنایع وابسته، در ۶ ماهه منتهی به شهریور۱۴۰۲، نسبت به مدت مشابه در سال‌گذشته، وزن واردات ۳۹درصد کاهش پیدا کرده اما ارزش واردات تنها ۲درصد افت داشته که به‌معنای واردات گران‌‌‌‌‌‌‌تر در این بخش است. هرچند باید این نکته را درنظر گرفت که در این گروه ایران تنها ۴۳۲میلیون دلار واردات داشته که رقمی کمتر از ۸درصد ارزش کل واردات محصولات کشاورزی و نزدیک به ۱.۴درصد از ارزش کل واردات ایران در نیمه نخست امسال محسوب می‌شود. در گروه گل و گیاه نیز واردات ایران کاهشی بوده‌است. میزان واردات از نظر وزنی و ارزشی افت ۳۲درصدی داشته که به این معناست که مقدار واردات ایران کاهش‌یافته اما این محصولات به همان قیمت سال‌گذشته خریداری می‌شود. واردات میوه و تره‌بار و خشکبار نیز رقمی معادل کمی بیش از یک‌درصد ارزش واردات کشور را شامل می‌شود که در این بخش نیز واردات کاهشی بوده‌است.
به‌طور کلی درحالی‌که در نیمه اول سال‌مجموع واردات کشاورزی ۲۱هزار‌تن نسبت به مدت مشابه پارسال افزایش یافته، اما ارزش واردات ۸۱۸میلیون دلار ارزان‌تر بوده که نشان‌دهنده عملکرد مثبت دست‌‌‌‌‌‌‌اندرکاران واردات در این حوزه است.
مبادی وارداتی اصلی
بر اساس آمارهای سازمان توسعه‌تجارت، عمده واردات کشاورزی کشور از مبدا امارت است. نزدیک به ۳۴درصد از ارزش واردات محصولات کشاورزی مربوط به واردات از امارات است. پس از امارات، روسیه و هند مهم‌ترین مبادی وارداتی محصولات کشاورزی برای ایران هستند. نزدیک به ۱۱درصد محصولات کشاورزی از روسیه و همین مقدار از مبدا هند وارد کشور می‌شود. ترکیه نیز یکی از مبادی اصلی واردات کشاورزی ایران است. ۸درصد از ارزش واردات کشاورزی از مبدا این همسایه وارد می‌شود.
انگلستان تنها کشور اروپایی لیست مبادی واردات کشاورزی ایران است. نزدیک به ۶درصد واردات ایران نیز از این کشور انجام شده‌است. در نهایت ۵درصد ارزش واردات کشاورزی ایران مربوط به محصولات کشاورزی واردشده از پاکستان است. همچنین ۲۵درصد دیگر نیز از دیگر کشورها تامین می‌شود. نکته قابل‌توجه در این آمارها سهم بالای امارات در واردات محصولات کشاورزی ایران است.
با توجه به اینکه امارات تولید محصولات کشاورزی قابل‌توجهی ندارد، بیشتر این رقم مربوط به صادرات مجدد امارات است؛ در واقع امارات کالاهای کشاورزی را از دیگر کشورها وارد کرده و آن را به ایران صادر می‌کند. این روند ممکن است باعث افزایش قیمت تمام‌شده کالاهای کشاورزی وارداتی شود، بنابراین لازم است تا امکان واردات مستقیم محصولات کشاورزی بررسی شده و به این وسیله محصولات با قیمت کمتری وارد کشور شود.
در نهایت می‌توان گفت که با توجه به آمارهای تجارت در نیمه نخست سال‌جاری، کشاورزی موفق‌‌‌‌‌‌‌ترین بخش در مقایسه با دیگر بخش‌های اقتصاد است. درحالی‌که در سایر بخش‌های صادرات، کالاهای ایرانی به قیمت پایین‌تری به‌فروش می‌رسند و واردات گران‌‌‌‌‌‌‌تر شده، در بخش کشاورزی وضعیت وارونه است. صادرات کشاورزی ایران با افزایش ارزش هر تن، به قیمت‌های جهانی نزدیک شده و واردات به‌رغم عدم‌تغییر در وزن، کاهش یافته‌است، در نتیجه می‌توان گفت نمره تجارت در این بخش در ۶ ماهه نخست امسال نمره قابل‌قبولی بوده‌است.
