جنگ و گرانی؛ فشار تازه بر زائران آسیایی؛
تغییر اقتصاد حج؛ پارادوکس فریضه و هزینه
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی؛ مراسم حج امسال در شرایطی برگزار میشود که تنشهای ژئوپلیتیک و افزایش هزینههای سفر، فشار اقتصادی سنگینی بر میلیونها مسلمان آسیایی وارد کرده است. با وجود جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و نگرانیها درباره امنیت حملونقل در منطقه، تقاضا برای سفر حج همچنان بالا مانده و بسیاری از زائران حاضر شدهاند هزینههای سنگینتری را برای انجام این فریضه بپردازند. با این حال روند صعودی قیمتها باعث شده حج برای بخش بزرگی از طبقه متوسط در کشورهای اسلامی دشوارتر از گذشته شود.
در سالهای اخیر افزایش هزینه سوخت، محدودیتهای پروازی و تورم جهانی، مخارج سفر به عربستان را بالا برده است. بسیاری از شرکتهای هواپیمایی مسیرهای خود را تغییر دادهاند و این موضوع هزینه بلیت را افزایش داده است. همزمان رشد قیمت اقامت در مکه و مدینه نیز فشار مضاعفی بر زائران وارد کرده است. در برخی کشورهای آسیایی، دولتها ناچار شدهاند بخشی از این هزینهها را از بودجه عمومی جبران کنند تا سفر حج برای شهروندانشان امکانپذیر بماند.
به نوشته اکونومیست، با وجود نااطمینانیها، حدود ۷/ ۱ میلیون زائر در حج امسال شرکت میکنند که بخش عمده آنها از کشورهای آسیایی هستند. اندونزی، مالزی، هند و بنگلادش همچنان در میان بزرگترین مبادی اعزام زائر قرار دارند. در اندونزی بیش از پنج میلیون نفر در صف انتظار قرار دارند و برخی افراد دههها برای رسیدن نوبت خود صبر میکنند. همین موضوع باعث شده بسیاری از مسلمانان حتی در شرایط دشوار اقتصادی نیز از این سفر معنوی صرفنظر نکنند.
اقتصاد حج در سالهای اخیر به شکل محسوسی تغییر کرده است. عربستان با توسعه هتلهای مدرن و پروژههای بزرگ عمرانی در اطراف مسجدالحرام، به دنبال افزایش درآمدهای گردشگری مذهبی است. اما این روند همزمان موجب حذف اقامتگاههای ارزانتر شده و هزینه حضور زائران کمدرآمد را بالا برده است. فعالان صنعت گردشگری مذهبی در بنگلادش میگویند قیمت بستههای سفر حج نسبت به سال ۲۰۱۹ تقریبا دو برابر شده، در حالی که درآمد خانوارها چنین افزایشی را تجربه نکرده است.
افزایش هزینهها اکنون بر الگوی تقاضا نیز اثر گذاشته است. بنگلادش که پیش از همهگیری کرونا معمولا سهمیه حج خود را کامل استفاده میکرد، در سالهای اخیر موفق به تکمیل ظرفیت نشده است. دولت این کشور حتی بررسی ایده انتقال زائران از طریق مسیر دریایی را آغاز کرده تا هزینهها کاهش یابد. در برخی دیگر از کشورهای آسیایی نیز بخشی از متقاضیان ترجیح میدهند به جای حج واجب، حج عمره انجام دهند که هزینه کمتری دارد و محدودیت سهمیهای برای آن وجود ندارد.
با این حال عمره نیز دیگر سفر ارزانی محسوب نمیشود. رشد قیمت خدمات، اقامت و حملونقل باعث شده فاصله میان زائران ثروتمند و کمدرآمد بیشتر دیده شود. زائران مرفه از بستههای ویژه و هتلهای نزدیک به مسجدالحرام استفاده میکنند، در حالی که بسیاری از خانوادههای متوسط برای تامین هزینهها مجبور به سالها پسانداز هستند. در برخی کشورها حتی وامهای ویژه برای سفر حج ارائه میشود.
ادامه این روند میتواند پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای برای کشورهای اسلامی داشته باشد. افزایش هزینه حج نه تنها بر بودجه خانوارها فشار وارد میکند، بلکه میتواند الگوی مصرف و پسانداز را نیز تغییر دهد. در عین حال، عربستان تلاش میکند با توسعه زیرساختهای گردشگری مذهبی، درآمدهای غیرنفتی خود را افزایش دهد و جایگاه حج را به عنوان یکی از منابع مهم ارزآوری تثبیت کند. اکنون به نظر میرسد مهمترین چالش پیش روی زائران آسیایی، نه فقط ناامنیهای منطقهای، بلکه هزینه فزاینده انجام سفری است که برای بسیاری از مسلمانان مهمترین تجربه معنوی زندگی به شمار میرود.
