«دنیای اقتصاد» پروژه جدید دولت برای مدیریت مصرف را بررسی کرد
منبع بودجه تعویض موتور کولرها؟
فاطمه صالحی: طرح تعویض موتور کولرهای آبی با موتورهای کممصرف BLDC یکی از برنامههای جدید صنعت برق برای مدیریت مصرف در فصل اوج بار تابستانی است که بر اساس اعلام توانیر در قالب ۱۴ مگاپروژه تعریف شده و هدف آن کاهش فشار بر شبکه در ساعات اوج مصرف عنوان میشود. در چارچوب این طرح، موتور کولرهای آبی معمولی با تجهیزات جدید جایگزین میشود و هزینه اجرای آن برای مشترکان صفر در نظر گرفته شده است. چنین طرحی در دسته ابزارهای مدیریت سمت تقاضا قرار میگیرد و تلاش میکند به جای افزایش ظرفیت تولید، مصرف موجود را بهینه کند. استناد به سهم ۳۰ تا ۳۵ درصدی بار سرمایشی از مصرف برق کشور نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از فشار شبکه در ماههای گرم سال از همین حوزه ناشی میشود. در این چارچوب، هر واحد صرفهجویی انرژی در مقیاس کولرهای آبی، در ظاهر میتواند اثر تجمعی قابلتوجهی ایجاد کند، اما تحقق این اثر به میزان نفوذ فناوری، پایداری استفاده و رفتار مصرفکننده وابسته است؛ متغیرهایی که به سادگی قابل کنترل نیستند.
نکته اصلی در این طرح به مدل تامین مالی آن بازمیگردد. تعویض رایگان تجهیزات برای مشترک، در ظاهر بار هزینهای را از دوش مصرفکننده حذف میکند، اما در واقع هزینه به سطح بالاتری از زنجیره، یعنی شرکتهای مجری یا ساختارهای حمایتی و نهادی منتقل میشود. در این میان، اتکای مدل اقتصادی به گواهیهای صرفهجویی انرژی، طرح را به سازوکاری وابسته به بازارهای شبهمالی تبدیل میکند که عمق و نقدشوندگی آن همچنان محل تردید است. همچنین تامین مالی این طرح بر پایه سازوکار گواهیهای صرفهجویی انرژی تعریف شده است؛ به این معنا که کاهش مصرف برق ناشی از تعویض موتور کولرها بهصورت گواهی قابل معامله ثبت شده و بخشی از هزینههای اجرای پروژه از محل همین گواهیها جبران میشود. در این مدل، صرفهجویی انرژی به یک دارایی مالی تبدیل میشود که نقش منبع بازگشت سرمایه طرح را ایفا میکند. در سطح خرد نیز مساله انگیزه اقتصادی خانوارها اهمیت پیدا میکند. سهم هزینه برق کولر آبی در بسیاری از خانوارها به اندازهای نیست که تغییر رفتار یا پذیرش فرآیند تعویض را بهطور طبیعی توجیه کند، به همین دلیل نقش مشوقها در موفقیت طرح پررنگتر از منطق اقتصادی آن خواهد بود.
سهم ۳۵ درصدی سرمایش از مصرف برق
اکبر حسنبکلو، سرپرست معاونت هماهنگی توزیع توانیر در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به آغاز اجرای طرح تعویض موتور کولرهای آبی معمولی با موتورهای کممصرف BLDC گفت: این طرح در چارچوب برنامههای مدیریت مصرف برق برای عبور از اوج بار تابستان تعریف شده و یکی از ۱۴ مگاپروژهای است که با هدف کاهش فشار بر شبکه برق کشور در فصل گرما اجرایی میشود. به گفته او، سهم بار سرمایشی در ماههای گرم سال به حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد مصرف برق کشور میرسد و به همین دلیل، بهینهسازی تجهیزات سرمایشی میتواند نقش قابلتوجهی در کنترل مصرف ایفا کند.
این مقام مسوول با بیان اینکه کولرهای آبی همچنان یکی از پرمصرفترین تجهیزات سرمایشی در بسیاری از مناطق کشور به شمار میروند، افزود: استفاده از موتورهای کممصرف BLDC میتواند مصرف برق این کولرها را بهطور محسوسی کاهش دهد و در عین حال، بازدهی و عملکرد آنها را نیز بهبود ببخشد. این طرح بهصورت رایگان برای مشترکان اجرا میشود و هزینهای بابت تعویض موتور از متقاضیان دریافت نخواهد شد. مدیرعامل شرکت توزیع نیروی برق استان تهران درباره روند ثبتنام و اجرای طرح توضیح داد: متقاضیان میتوانند با مراجعه به سامانه مربوطه درخواست خود را ثبت کنند و پس از بررسی اطلاعات و صحتسنجی مشخصات، گروههای اجرایی نسبت به تعویض موتور کولرهای مشمول اقدام خواهند کرد. اجرای این طرح در شهرستانهای استان تهران آغاز شده و تلاش میشود دامنه اجرای آن متناسب با میزان استقبال مشترکان و ظرفیت اجرایی موجود توسعه پیدا کند.
حسنبکلو با اشاره به سیاستهای وزارت نیرو در حوزه مدیریت تقاضا گفت: در سالهای اخیر تمرکز اصلی صنعت برق تنها بر توسعه ظرفیت تولید نبوده، بلکه مدیریت مصرف و افزایش بهرهوری نیز به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی تبدیل شده است. او افزود: اصلاح الگوی مصرف در بخش خانگی، بهویژه در حوزه تجهیزات سرمایشی، میتواند بخشی از ناترازی موجود میان تولید و مصرف برق را کاهش دهد و فشار وارد بر شبکه در ساعات اوج مصرف را کمتر کند. وی در پایان اظهار کرد: اجرای این طرح علاوه بر کاهش مصرف برق، میتواند زمینه آشنایی بیشتر مشترکان با تجهیزات کممصرف و فناوریهای نوین حوزه انرژی را نیز فراهم کند و در بلندمدت به تغییر الگوی مصرف در بخش خانگی منجر شود.
سازوکار اجرایی طرح و شروط مشارکت
اجرای طرح تعویض موتور کولرهای آبی صرفا به نصب یک تجهیز جدید محدود نمیشود و در قالب یک قرارداد چندلایه میان مجری و مشترک تعریف شده است. بر اساس ضوابط اجرایی، تعویض تنها در صورتی بدون وقفه انجام میشود که موتور انتخابی با مشخصات فنی موتور فعلی یکسان باشد و هرگونه مغایرت میتواند فرآیند را وارد مرحله بررسی مجدد یا تحمیل هزینههای جانبی کند؛ موضوعی که سطح ریسک مشارکت را از همان ابتدا افزایش میدهد. در کنار این شرط فنی، مجموعهای از تعهدات حقوقی نیز برای بهرهبردار تعریف شده که دامنه آن از نحوه نگهداری تجهیزات تا محدودیت در جابهجایی یا واگذاری ملک را در برمیگیرد.
در این چارچوب، مالکیت منافع ناشی از صرفهجویی انرژی و گواهیهای مرتبط بهطور کامل در اختیار مجری طرح قرار میگیرد و مشترک نقش استفادهکننده از تجهیزات را دارد، بدون آنکه در منافع مالی ثانویه آن سهمی داشته باشد. همچنین داغی تجهیزات قدیمی نیز بهعنوان بخشی از مدل اقتصادی پروژه جمعآوری میشود که نشان میدهد بخشی از منطق مالی طرح در بیرون از سطح مصرفکننده تعریف شده است. الزامات نظارتی دورهای، تعهد به حفظ تجهیزات در محل نصب برای چند سال و مسوولیتپذیری کامل در قبال خرابی یا جابهجایی، این طرح را از یک خدمت رایگان به یک رابطه قراردادی بلندمدت تبدیل میکند. در نتیجه، مشارکت در این طرح بیش از آنکه یک انتخاب مصرفی باشد، ورود به یک چارچوب تنظیمگری انرژی با تعهدات مشخص محسوب میشود.
صرفهجویی محدود در برابر هزینه سنگین
امین گشتی، کارشناس حوزه برق در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به طرح تعویض موتور کولرهای آبی گفت: برای آنکه چنین طرحی بتواند اثر محسوسی بر مصرف برق کشور بگذارد، باید در مقیاس گسترده اجرا شود، زیرا تعویض محدود و موردی موتور کولرها برای مجری طرح و برای مشترکان، صرفه اقتصادی قابلتوجهی ایجاد نمیکند. بخش عمده استفادهکنندگان کولرهای آبی را خانوارهای متوسط تشکیل میدهند و بسیاری از خانوارهایی که توان مالی بیشتری داشتهاند، طی سالهای گذشته به سمت استفاده از کولرهای گازی رفتهاند، بنابراین جامعه هدف این طرح عمدتا گروهی هستند که با محدودیت مالی مواجهاند و هر هزینه اضافی برای آنها سنگین تلقی میشود.
وی افزود: با توجه به تعرفههای فعلی برق، سهم مصرف کولر آبی در قبض برق بسیاری از مشترکان آنقدر محسوس نیست که آنها را برای تعویض موتور ترغیب کند. از سوی دیگر، در این طرح مشوق اقتصادی مشخصی نیز برای خانوارها در نظر گرفته نشده و همین موضوع باعث میشود استقبال عمومی از آن محدود بماند. او افزود: حتی در مجتمعهای مسکونی نیز بهدلیل مالکیت مستقل واحدها، هماهنگکردن همه ساکنان برای اجرای همزمان چنین طرحی کار سادهای نخواهد بود. این کارشناس حوزه برق با اشاره به جنبه اقتصادی اجرای این پروژه برای شرکتهای مجری گفت: احتمال دارد بخشی از منفعت اقتصادی این طرح از محل جمعآوری موتورهای قدیمی تامین شود، زیرا بسیاری از موتورهای قدیمی دارای سیمپیچ مسی هستند که ارزش بیشتری دارد، درحالیکه ممکن است در موتورهای جدید از سیمپیچ آلومینیومی استفاده شود که ارزانتر است اما عمر کمتری دارد.
گشتی با بیان اینکه یک مشترک خانگی با قبض برقهای فعلی، انگیزه چندانی برای ورود به چنین فرآیندی ندارد، اظهار کرد: بوروکراسی اداری پیشبینیشده برای اجرای این طرح نیز میتواند مانع دیگری بر سر راه مشارکت مشترکان باشد. به اعتقاد او، این اقدام در کوتاهمدت صرفهجویی قابلتوجهی برای شبکه برق ایجاد نخواهد کرد، هرچند میتواند بهعنوان مقدمهای برای توسعه سیاستهای مدیریت سمت تقاضا در آینده تلقی شود. او در پایان گفت: در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، شبکه برق بهتدریج امکان مدیریت و کنترل بخشی از مصرف مشترکان را پیدا کرده و شاید اجرای چنین طرحهایی در ایران نیز نوعی آغاز برای ورود به این مسیر باشد، اما تا رسیدن به آن مرحله فاصله زیادی وجود دارد.
این پروژه یک مداخله در الگوی مصرف برق خانگی است که با جایگزینی موتورهای کممصرف در کولرهای آبی دنبال میشود و هدف آن کاهش فشار شبکه در ساعات اوج تابستان عنوان شده است. منطق فنی طرح بر کاهش توان مصرفی هر دستگاه استوار است، اما اثر آن در سطح کلان به میزان پوشش اجرایی و استمرار استفاده از تجهیزات جدید وابسته میماند. ساختار تامین مالی بهگونهای طراحی شده که هزینه اولیه از دوش مشترک برداشته شود، اما بازگشت منابع از مسیرهای غیرمستقیم دنبال میشود. از سوی دیگر، سهم محدود هزینهبرق کولر در سبد خانوارها و نبود انگیزه مستقیم مالی، میزان مشارکت را به متغیر مهم مشارکت مردمی تبدیل میکند.
جزئیات طرح تعویض موتور کولرهای آبی
ساسان سیفی، مدیرعامل شرکت پیمانکار طرح تعویض موتور کولرهای آبی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به روند اجرای این پروژه گفت: برنامهریزی برای اجرای این طرح از حدود یک سال گذشته آغاز شده و طی این مدت، مدل اقتصادی، شیوه تامین مالی و سازوکار اجرایی آن مورد بررسی قرار گرفته است. عملیات اجرایی طرح نیز حدود ۹ ماه است که آغاز شده و در این مدت موتور کولرهای قدیمی با موتورهای کممصرف BLDC جایگزین شدهاند. او با تاکید بر اینکه تمام هزینه اجرای طرح از سوی مجموعه مجری تامین میشود، افزود: مشترکان برای تعویض موتور کولرهای خود مبلغی پرداخت نمیکنند و کل فرآیند بهصورت رایگان انجام میشود.
سیفی درباره دلایل افزایش توجه عمومی به این طرح در ماههای اخیر اظهار کرد: واقعیتر شدن تدریجی قیمت برق و افزایش تعرفهها باعث شده حساسیت مشترکان نسبت به مصرف انرژی بیشتر شود، ضمن آنکه نزدیکشدن به فصل گرما نیز موجب شده استقبال از طرحهای کاهش مصرف برق افزایش پیدا کند. این فعال حوزه بهینهسازی انرژی با اشاره به مزایای فنی موتورهای BLDC گفت: موتورهای جدید علاوه بر کاهش مصرف برق، بازدهی بالاتری نیز دارند و در مقایسه با کولرهای قدیمی که عمدتا یک دور ثابت داشتند، قابلیت تنظیم و کنترل بیشتری ارائه میکنند. در فرآیند نوسازی، تنها موتور تعویض نمیشود، بلکه پمپهای هوشمند نیز نصب میشود که میتوانند با افزایش رطوبت، بهصورت خودکار جریان آب را قطع کنند و به این ترتیب، بخشی از مصرف آب نیز کاهش پیدا کند.
سیفی با بیان اینکه هر موتور BLDC در بازار حدود ۲۵میلیون تومان قیمت دارد، گفت: هزینه نهایی تعویض به همراه تجهیزات و نصب ممکن است به حدود ۳۰میلیون تومان برسد، اما این هزینه از مشترکان دریافت نمیشود. وی توضیح داد: مدل اقتصادی پروژه بر پایه دریافت گواهی صرفهجویی انرژی طراحی شده و مجریان طرح تلاش میکنند از محل کاهش مصرف برق، گواهیهای مربوط به بهینهسازی مصرف را دریافت کنند. به گفته او، هر کولر تعویضشده بهطور میانگین حدود ۵۰۰وات در ساعت صرفهجویی برق ایجاد میکند که در فصل گرما و با توجه به ساعات طولانی استفاده از کولرها، رقم قابلتوجهی محسوب میشود. در گذشته بهدلیل پایین بودن هزینهبرق، خرید موتورهای BLDC برای مصرفکنندگان توجیه اقتصادی نداشت، اما اکنون با افزایش تعرفهها و تشدید ناترازی برق، این فناوری بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. مدیرعامل شرکت پیمانکار این طرح در پایان اظهار کرد: بهدلیل الزامات صحتسنجی و نظارت دورهای، اجرای این پروژه فعلا برای مالکان تعریف شده و کولرهای تعویضشده باید حداقل 5سال در همان محل باقی بمانند تا امکان ارزیابی میزان صرفهجویی و صدور گواهیهای انرژی فراهم شود.
