اهرم فشار بر نیروگاه‌‌‌ها
دنیای اقتصاد-عباس بیات : تولید برق مستلزم وجود گاز است. قیمت‌گذاری دستوری کمر اقتصاد ایران را شکسته و ردپای شوم آن در صنایعی همچون نیروگاه‌‌‌ها، گاز، شوینده و... بیشتر نمایان است. ایران به‌عنوان دارنده دومین ذخایر گازی بزرگ دنیا هماکنون با کمبود گاز مواجه است و در زمستان به‌ناچار برای تامین گاز خانگی کشور از گاز صنایع استفاده می‌کند. نیروگاه‌‌‌ها نیز در سال‌های اخیر بهحدی از قیمت‌گذاری دستوری آسیب دیدهاند که حتی نمی‌توانند هزینه استهلاک خود را پوشش دهند. این موضوع در مقادیر تولید این صنعت مشاهده می‌شود.
با وجود متوسط رشد ۱۹درصدی تولیدات برق نیروگاه‌‌‌های بورسی طی ۱۳سال اخیر، در چهار سال گذشته نزول شتاب تولیدات کاملا مشهود است. در سال ۱۴۰۲، ۱۱۱میلیون مگاوات برق توسط نیروگاه‌‌‌های بورسی تولید شده که در قیاس با سال ماقبل افت یک‌درصدی را تجربه کرده است. طی هفت‌ماه امسال مجموع تولیدات برق نیروگاه‌‌‌های بورسی ۵۷میلیون و ۲۸۱هزار مگاوات ساعت بوده که در قیاس با مدت مشابه سال قبل ۱۹درصد افت یافته است. واقعی نبودن قیمت برق در ایران موجب کاهش معنادار سودآوری این صنعت شده است.
حاشیه سود نیروگاه‌‌‌های بورسی طی سال ۱۴۰۲ و تابستان امسال در قیاس با متوسط تاریخی به‌‌‌ترتیب نزول ۶ و ۳درصدی را تجربه کرده است. اخیرا دولت اعلام کرد برای سلامتی مردم قصد دارد برق صنایع را از مازوت‌سوزی تامین نکند و همین عاملی شد تا روزانه دوساعت قطعی برق برای مشترکان خانگی رقم بخورد. این موضوع تلنگری برای دولت بود تا متوجه شود قیمت‌گذاری دستوری چه بر سر نیروگاه‌‌‌های کشور آورده و همین عامل موجب جذابیت نداشتن سرمایه‌گذاری در این صنعت شده است. بنابراین مصوبه‌‌‌ای تحت عنوان ابلاغ سقف قیمت بازار برق در سال ۱۴۰۳ منتشر شد.
در این مصوبه عنوان شده است که نرخ پایه بهای آمادگی به‌‌‌ازای هر کیلووات ظرفیت آماده در هر ساعت معادل ۱۸۵ریال تعیین می‌شود. همچنین سقف قیمت انرژی در بازار متعادل‌ساز (عمده‌فروشی برق) براساس درصدی از هزینه تامین برق معادل ۲۱.۵درصد تعیین می‌شود که این مبلغ در سال‌جاری معادل ۱۶۲تومان به‌‌‌ازای هر کیلووات ساعت انرژی تولیدی است. همچنین بهمن‌ماه هر سال قیمت برق به این صورت تعیین می‌شود. فرموله شدن نرخ برق عامل استقبال سرمایه‌گذاران از نیروگاه‌‌‌ها شد و تمامی سهام این گروه از بازار سرمایه با واکنش مثبت همراه شد. امید است با فرموله‌شدن مقدمات آزادسازی نرخ برق و درنتیجه جان گرفتن صنعت رو به زوال برق فراهم شود تا نیروگاه‌‌‌ها بتوانند در دوره‌‌‌های آتی وضعیت بهتری را به‌لحاظ درآمد و سودآوری تجربه کنند.
نبود گاز؛ چالش اساسی نیروگاه‌‌‌ها
مساله برق در ایران به‌خصوص طی چند سال اخیر به یک بحران تبدیل شده است. بسیاری از صنایع در وضعیت وخیمی قرار دارند، اما وضعیت نیروگاه‌‌‌های کشور روز به روز بحرانی‌‌‌تر می‌شود. اصلی‌‌‌ترین عامل این موضوع به قیمت دستوری بازمی‌گردد. بسیاری از صنایع تولیدی و خدماتی کشور از قیمت‌گذاری دستوری رنج می‌‌‌برند، اما این مساله در برخی صنایع همچون نیروگاه‌‌‌ها وضعیت بحرانی‌‌‌تری را پدید آورده است. قیمت‌گذاری دستوری موجب شد تا سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌‌‌ها عملا توجیه اقتصادی نداشته باشد. از طرفی نیروگاه‌‌‌های حال حاضر کشور نیز مستهلک شده‌‌‌اند و درآمد آنها کفاف پوشش هزینه استهلاک را نمی‌‌‌دهد.
نتیجه این امر چیزی جز کاهش مقادیر تولید بر اثر ناتوانی در تکرار تولیدات واحد برق است. در سال‌های اخیر بسیاری از شرکت‌های بزرگ برای تولید برق خود واحد نیروگاه تاسیس کرده و به این ترتیب وابستگی خود را به نیروگاه‌‌‌ها به حداقل رسانده‌‌‌اند. با وجود این، از آنجا که تا گاز نباشد برقی تولید نمی‌شود، مشکل و چالش اساسی حال حاضر کشور را می‌‌‌توان کمبود گاز دانست. قیمت‌گذاری دستوری، صنعت گاز را به حدی فلج کرده که ایران به‌عنوان دارنده دومین ذخیره گازی بزرگ دنیا در حال حاضر با کمبود گاز مواجه شده است و گاز صنایع را خصوصا در زمستان قطع می‌کند. استخراج گاز مستلزم تجهیزات بسیار پیشرفته است و دستوری بودن نرخ گاز در ایران موجب شده است تا صرفه اقتصادی تامین تجهیزات استخراج گاز به حداقل برسد.
کاهش تولیدات نیروگاه‌‌‌ها
در مقیاس سالانه طی ۱۳سال اخیر به‌طور متوسط هر سال ۷۰میلیون و ۱۵۰هزار مگاوات برق توسط ۹نیروگاه بورسی این صنعت تولید می‌شود. طی سال‌های گذشته به‌طور میانگین هر سال ۱۹درصد به میزان تولیدات برق توسط نیروگاه‌‌‌ها افزوده شده است. از آنجا که خطوط تولیدی نیروگاه‌‌‌ها در سال‌های اخیر مستهلک شده و از طرفی فروش برق عملا توجیه اقتصادی ندارد، روند تولیدات این صنعت از سال ۹۸ کاهشی شده است. طی سال ۱۴۰۲ مجموع تولیدات برق نیروگاه‌‌‌ها ۱۱۱میلیون و ۲۹۰هزار مگاوات بر ساعت بوده که این میزان تولید در مقایسه با سال ماقبل افت یک‌درصدی را تجربه کرده است. نزول مقادیر تولید نیروگاه‌‌‌ها در بازه فصلی نیز ادامه داشته است.
طی بهار و تابستان امسال مجموع تولیدات این صنعت نسبت به مدت مشابه سال گذشته به‌‌‌ترتیب افت ۱۲ و ۲۴درصدی را به ثبت رسانده است. در مقیاس ماهانه طی هفت‌ماه امسال در مجموع ۵۷میلیون و ۲۸۱هزار مگاوات برق تولید شده که در قیاس با هفت‌ماه نخست ۱۴۰۲ افت ۱۹درصدی داشته است. در سال‌جاری غیر از نیروگاه آبادا، هشت نیروگاه دیگر بورسی با افت مقدار تولید همراه بوده‌‌‌‌‌‌اند. آبادا طی هفت‌ماه امسال ۴میلیون و ۷۲۰هزار مگاوات برق تولید کرده که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته رشد ۳درصدی داشته است. از آنجا که همواره در ایران تقاضای برق از عرضه آن بیشتر است، مقدار فروش برق با مقدار تولید آن برابر است. بنابراین می‌‌‌توان اعداد مرتبط با مقدار تولید را با مقدار فروش در صنعت برق برابر دانست.
آفت قیمت دستوری
همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، بزرگ‌ترین دغدغه نیروگاه‌‌‌ها قیمت‌گذاری دستوری است که نه‌تنها اجازه توسعه را به این صنعت نمی‌‌‌دهد، بلکه نزول همه‌جانبه متغیرهای بنیادین آنها را به‌دنبال دارد. در هفت‌ماه نخست امسال میانگین نرخ فروش برق نیروگاه‌‌‌ها ۱۹درصد نسبت به هفت‌ماه ابتدایی ۱۴۰۲ افزایش یافته است. در این مقیاس بالاترین میزان رشد نرخ برق توسط نیروگاه دماوند صورت گرفته است. نرخ انرژی تولیدی دماوند با افزایش ۳۷درصدی نسبت به هفت‌ماه آغازین ۱۴۰۲ به فروش رسیده است. در مقیاس نقطه به نقطه افزایش ۳۸درصدی نرخ برق در مهرماه امسال رقم خورده است. در بازه مورد مقایسه دو نیروگاه «دماوند» و «بگیلان» با رشد ۷۶ و ۸۱درصدی نرخ فروش برق نسبت به مهر ۱۴۰۲ بیشترین میزان رشد را تجربه کردند. در آخر مقایسه نرخ فروش مهرماه نیروگاه‌‌‌ها با متوسط ۱۴۰۳ نیز از متوسط رشد ۱۴درصدی حکایت دارد. در این بازه «دماوند» برق خود را ۳۶درصد گران‌تر از میانگین سال‌جاری به فروش رسانده است.
عدم‌تکرار عملکرد خوب سالانه
طی ۱۳سال گذشته درآمد فروش سالانه برق نیروگاه‌‌‌ها به‌طور متوسط هر سال ۳۵درصد رشد داشته است. از آنجا که نرخ فروش برق نیروگاه‌‌‌ها در سال گذشته به‌طور میانگین ۴۱درصد افزایش را تجربه کرده، درآمد فروش این صنعت طی سال قبل برخلاف روند سال‌های اخیر رشد خوبی داشته است. درآمد فروش نیروگاه‌‌‌ها طی سال ۱۴۰۲ به‌‌‌میزان ۷هزار و ۲۱۶میلیارد تومان به ثبت رسید که در مقایسه با سال ماقبل افزایش ۳۹درصدی را تجربه کرده است. با این حال در مقیاس فصلی افزایش درآمد فروش سال ۱۴۰۲ نیروگاه‌‌‌ها تکرار نشده است. طی بهار و تابستان امسال به‌‌‌ترتیب رشد ۱۰ و ۵درصدی در فروش نیروگاه‌‌‌های برق نسبت به مدت مشابه رقم خورده است. تجمیع درآمد هفت‌ماهه این صنعت ۵۰۹میلیارد تومان به ثبت رسید که در مقایسه با هفت‌ماه آغازین ۱۴۰۲ رشد ۸درصدی داشته است. در هفت‌ماه نخست امسال نیروگاه «بجهرم» توانسته است درآمد فروش خود را ۴۰درصد افزایش دهد و با این اوصاف سردمدار رشد درآمدی نیروگاه‌‌‌ها طی سال‌جاری بوده است.
نزول متغیرهای سودآوری
بزرگ‌ترین ریسک نیروگاه‌‌‌ها عدم‌پایداری و ثبات حاشیه سود است. در مقیاس سالانه طی ۱۳سال گذشته متوسط حاشیه سود ناخالص، عملیاتی و خالص نیروگاه‌‌‌های تولید برق بورس ایران به‌‌‌ترتیب ۵۳، ۴۸ و ۲۹درصد است. در سال ۱۴۰۲ میانگین حاشیه سود این صنعت ۳۷درصد به ثبت رسیده که در قیاس با متوسط سالانه ۶درصد کاهش یافته است. در بازه فصلی نیز کاهش متغیرهای سودآوری کاملا مشهود است. در بهار و تابستان امسال میانگین حاشیه سود نیروگاه‌‌‌ها به‌‌‌ترتیب ۲۵ و ۳۵درصد به ثبت رسیده که در مقایسه با متوسط فصلی افت ۱۳ و ۳درصدی را تجربه کرده است. از میان ۹نیروگاه بورسی «بمولد» سودآورترین نیروگاه بورسی است. حاشیه سود ۱۴۰۲ نیروگاه «بمولد» در سال ۱۴۰۲ حدود۷۱درصد بوده و طی بهار و تابستان امسال با متوسط ۳۸درصد سودآوری، سودآورترین نیروگاه بورسی در مقیاس سالانه و فصلی بوده است.
