عامل شکاف بین درآمد و سود لبنی‌‌‌ها
دنیای‌اقتصاد - عباس بیات : شرکت‌های بزرگ و کوچک زیادی در حوزه لبنیات فعال هستند؛ از شرکت‌های محلی که در سطح یک‌شهر محصولات خود را عرضه می‌کنند تا شرکت‌های بزرگی که اخیرا به صادرات محصولات بادوام خود همچون شیرخشک صنعتی به کشورهای همسایه روی آورده‌‌‌اند. دو چالشی که لبنی‌‌‌ها در فصل‌‌‌های اخیر همواره با آن روبه‌‌‌رو بوده‌‌‌اند، بحث قیمت‌گذاری دستوری و تامین شیرخام است. این دو عاملی بوده تا این شرکت‌ها نتوانند در سال‌های اخیر آن‌طور که باید بدرخشند.
با این حال طی سال‌جاری با صدور مجوز افزایش ۳۰درصدی نرخ تمامی محصولات به‌‌‌غیر از ۴محصول دولتی و از طرفی تامین شیرخام آنها وضعیت این صنعت بهبود نسبی یافته است. بررسی‌‌‌ها نشان می‌دهد که تولیدات ۶ماهه سال‌جاری لبنی‌‌‌ها برخلاف سال ۱۴۰۱ با رشد ۱۳درصدی نسبت به مدت مشابه همراه بوده است. این افزایش در درآمد فروش آنها نیز مشهود است و طی ۶ماه امسال لبنی‌‌‌ها به‌طور متوسط رشد ۵۱درصدی درآمد را تجربه کرده‌‌‌اند. با این حال حاشیه سودهای این صنعت، چه در بازه فصلی و چه به‌صورت سالانه، طی دوره‌‌‌های اخیر همواره در میان دو محدوده «یک» تا ۱۴درصد نوسان کرده و روند آن ثابت با شیب متمایل به صعود بوده است. عمده‌‌‌ترین عاملی که موجب شده است با وجود رشدهای خوب تولید و درآمد لبنی‌‌‌ها سودآوری آنها رشد خوبی را تجربه نکند، نرخگذاری دستوری و عدم‌آزادسازی قیمت محصولات این صنعت است.
واگرایی میان تعداد گاو و مقدار تولید شیر
شیر، از دیرباز در برنامه غذایی مردم ملل مختلف جهان جایگاه ویژه‌‌‌ای داشته است. اولین نژاد دام‌‌‌های شیری در ایران در زمان جنگ جهانی دوم از فرانسه خریداری شد. بررسی تعداد راس گاوهای شیرده نشان می‌دهد که در چندسال گذشته تعداد آنها ثابت بوده است.
با این حال میزان تولید شیر افزایش یافته که عمده دلیل آن استفاده شرکت‌های لبنی از دستگاه‌‌‌های مخصوص به جهت دوشیدن شیر و انجام چندباره این کار در طول یک‌روز است. یکی دیگر از عوامل اصلی افزایش تولید شیر، تزریق هورمون به گاوهاست که این هورمون‌ها میزان شیر تولیدی گاو را افزایش می‌دهند.
پنج گروه استراتژیک لبنی‌‌‌ها
شرکت‌های تولیدکننده محصولات لبنی را می‌‌‌توان از لحاظ بازار هدف به پنج گروه استراتژیک تقسیم کرد. گروه اول شامل شرکت صنایع شیر ایران (پگاه) است که فرآورده‌‌‌های لبنی را به‌‌‌عنوان یکی از ضروری‌‌‌ترین اقلام مصرفی برای قشر عظیمی از جامعه به‌ویژه اقشار کم‌درآمد تامین می‌کند. معیار تولید محصولات در دومین گروه که شامل شرکت‌های کاله، پاک، دامداران و میهن می‌شود، تخصص‌یافتگی بالا، میزان گستردگی خطوط تولید و تنوع در محصولات است. گروه سوم نسبتا حجم تولید بالایی دارند، اما نمی‌‌‌توانند در سطح کل کشور شناخته شوند. این گروه به جای تولید انواع مختلفی از فرآورده‌‌‌های لبنی، به تولید برخی از محصولات اساسی که بخش بزرگی از مصرف جامعه را تشکیل می‌دهند، پرداخته‌‌‌اند. گروه مذکور شامل شرکت‌های دامداران و رامک است که بر مناطق پرمصرف جغرافیایی متمرکز شده‌‌‌اند. چهارمین گروه از پنج‌دسته شرکت‌های استراتژیک لبنی‌‌‌ها شامل شرکت چوپان است که این گروه به‌رغم اینکه شرکت‌های نسبتا شناخته‌شده‌‌‌ای در سطح کشور هستند، از استراتژی تمرکز بر محصولات و بازار استفاده می‌کنند. آخرین گروه استراتژیک لبنی‌‌‌ها تحت نام کلی شرکت‌های محلی شناخته می‌‌‌شوند که از استراتژی تمرکز بر مناطق جغرافیایی محدود و کوچک همچون روستاها و شهرستان‌‌‌های کم‌جمعیت استفاده می‌کنند.
صنعت ۲۱ هزار میلیاردی بازار سهام
شرکت‌های لبنیاتی بزرگ و کوچک فراوانی در کشور فعالیت دارند که از معتبرترین و تاثیرگذارترین آنها می‌‌‌توان به شرکت کاله اشاره کرد. شرکت کاله با وجود اینکه در سطح کشور حرف اول را در زمینه لبنیات می‌‌‌زند و عمدتا رئیس صنف لبنی‌‌‌ها شناخته می‌شود و قیمت شیرخام عرضه‌شده به لبنی‌‌‌ها را تعیین می‌کند، تا به حال در بازار سهام عرضه نشده است. شرکت‌های پذیرفته‌شده لبنی بورسی شامل ۱۱شرکت هستند که مجموع ارزش بازاری بالغ بر ۲۱هزار و ۵۳۲میلیارد تومان از بازار سهام را تشکیل می‌دهند. بیشترین ارزش بازار به عضو تازه‌وارد این صنعت یعنی شرکت «عالیس» با ۶هزار و ۲۷۰میلیارد تومان تعلق دارد. متوسط نسبت قیمت به سود هر سهم در صنعت لبنیات ۱۱.۵واحد است. شرکت «غشصفا» با ثبت عدد ۷.۲واحد کمترین نسبت قیمت به سود گذشته‌نگر را در صنعت لبنیات در حال حاضر دارد که نشان می‌دهد در صورت ورود پول به لبنی‌‌‌ها شرکت پگاه اصفهان می‌‌‌‌‌‌تواند مورد استقبال سرمایه‌گذاران قرار گیرد.
کامبک مدار تولید لبنی‌‌‌ها
بررسی شرکت‌های لبنی نشان می‌دهد که تولیدات آنها از سال ۹۰ هر سال به‌طور میانگین رشد ۳درصدی را تجربه کرده است. تولیدات لبنی‌‌‌ها همواره رکودی و کاهشی بوده که این افت تولید در سال ۹۹ با ثبت کاهش ۱۹درصدی به اوج خود رسیده است. در سال گذشته مجموع تولیدات این صنعت کاهش ۵درصدی را تجربه کرد که با توجه به میانگین ۱۲ساله تولیدات عملکرد ضعیف لبنی‌‌‌ها در این سال نیز ادامه داشته است. عمده‌‌‌ترین عاملی که می‌‌‌توان برای کاهش تولیدات لبنی‌‌‌ها عنوان کرد، بحث قیمت‌گذاری دستوری محصولات این صنعت و هزینه‌‌‌های گزاف تامین شیرخام آنهاست. با این حال طی ۶ماه نخست امسال روند تولید لبنی‌‌‌ها افزایش ۱۳درصدی را نسبت به مدت مشابه سال قبل تجربه کرده و توانسته است روند منفی تولیدات سال گذشته خود را تا حد زیادی جبران کند. بیشترین درصد افزایش تولید در بازه یادشده مربوط به شرکت «غپاک» است که توانسته است مجموع تولیدات خود را ۳۸درصد نسبت به ۶ماه ابتدایی سال گذشته افزایش دهد. در بازه ماهانه طی شهریورماه امسال تولید لبنی‌‌‌های بازار سهام در مقیاس نقطه به نقطه نسبت به شهریور سال گذشته افزایش ۳درصدی را تجربه کرده است. بیشترین سهم تولید از میان ۱۱شرکت بورسی، متعلق به «غپاک» است که در بازه ۶ماهه سهم ۲۶درصدی از تولیدات کل صنعت داشته است.
گرایش به تولید محصولات خاص
نرخگذاری در صنعت لبنیات با توجه به قیمت شیرخام تعیین می‌شود. این به آن معناست که در مواقع رشد قیمت شیرخام که صنف لبنیات آن را تعیین و ابلاغ می‌کند، شرکت‌های لبنی بر مبنای این افزایش مجوز رشد نرخ محصولات خود را دریافت می‌کنند. تا قبل از این نرخگذاری تمام محصولات لبنی در بخش دولتی صورت می‌‌‌گرفت که در حال حاضر تنها ۴قلم همچنان دولتی و تحت نظارت آن است. با نگاهی به یخچال مربوط به محصولات لبنی فروشگاه‌‌‌های زنجیره‌‌‌ای می‌‌‌توان از وجود مدل‌‌‌های مختلف و متنوع ماست و دوغ آگاه شد. عمده‌‌‌ترین عامل ایجاد چنین محصولاتی وجود نرخگذاری دستوری در لبنی‌‌‌هاست. این عامل موجب شده است تا شرکت‌های لبنی برای فرار از قیمت‌گذاری دستوری دولتی به تولید محصولات متنوع و جدید همچون شیرهای طعمدار و ماست با طعم‌‌‌های عجیبی همچون بادمجان و... روی آورند.
متوسط رشد نرخ محصول اصلی در شرکت‌های لبنی بازار سهام طی شهریورماه سال‌جاری نسبت به میانگین سال ۱۴۰۱، ۳۲درصد است. بیشترین میزان افزایش نرخ در شرکت «عالیس» رقم خورده که در مقیاس یادشده بااهمیت‌‌‌ترین محصول خود یعنی گروه محصولات شیر طعمدار را با ۵۵درصد افزایش نرخ به فروش رسانده است. مقایسه متوسط نرخ فروش در بازه ۶ماه نخست سال‌جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل همچون بازه سالانه رشد ۳۱درصدی را تجربه کرده و در این بازه نیز «عالیس» با افزایش ۶۸درصدی به عنوان دارنده رتبه نخست صنعت عرض اندام می‌کند. طی سال‌جاری محصولات ۱۱شرکت بورسی لبنی در ششمین ماه سال رشد ۹درصدی را نسبت به میانگین امسال تجربه کردند. بالاترین رشد از آن «غگلپا» است که در مدت یادشده با جهش ۱۳درصدی محصول کلیدی خود یعنی انواع پنیر توانسته است سردمدار رشد نرخ محصول خود باشد.
سه عامل کلیدی رونق فروش
شرکت‌های لبنی بازار سهام طی ۱۲سال اخیر با ثبت میانگین فروش ۴هزار و ۹۷۳میلیارد تومان در هر سال، به‌طور متوسط ۴۱درصد به درآمد فروش خود افزوده‌‌‌اند. روند میزان درآمد این صنعت همواره روبه افزایش بوده، به‌‌‌طوری که از ۲۷درصد در سال ۹۰ به ۷۴درصد طی ۱۲ماه ۱۴۰۱ افزایش یافته است. با توجه به ثبت رشد درآمدی بیش از ۳۰درصد در سال ۱۴۰۱ نسبت به میانگین ۱۲ساله می‌‌‌توان اظهار کرد که عملکرد لبنی‌‌‌ها در سال گذشته رکوردزنی کرده است. در بازه فصلی طی ۶ماه نخست امسال عملکرد خوب سال گذشته تکرار شده و شرکت‌های لبنی با ثبت مجموع فروش ۱۲هزار و ۶۸۱میلیارد تومان نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد ۵۱درصدی را تجربه کردند. بیشترین میزان افزایش فروش در ۶ماه نخست امسال مربوط به شرکت «غپاک» است که با فروش ۳هزار و ۲۸۴میلیارد تومان و رشد ۱۱۲درصدی نسبت به ۶ماه ابتدایی سال گذشته تعلق دارد. طی بازه ماهانه در شهریورماه امسال مجموع درآمد لبنی‌‌‌ها ۲هزار و ۵۵۸میلیارد تومان به ثبت رسیده که نسبت به شهریور سال قبل افزایش ۴۸درصدی داشته است.
در این ماه رکورد بیشترین میزان افزایش به شرکت «غپاک» تعلق دارد که با ثبت درآمد ۸۸۳میلیارد تومانی رشد بیش از ۱۸۰درصد را به ارمغان آورده است. اولین عاملی که موجب شده است تا رشد درآمد، چه در بازه سالانه و فصلی و چه در بازه ماهانه، به ثبت برسد رونق تولید در سال‌جاری این صنعت است. از عوامل دیگری که می‌‌‌توان برشمرد بحث افزایش نرخ فروش عمده محصولات این صنعت و افزودن شرکت بااهمیت «عالیس» به صنعت محصولات لبنی است.
«عالیس» پرچمدار سودآوری
شاخص‌‌‌های سودآوری در صنعت لبنیات نشان می‌دهد که از سال ۹۰ به‌طور متوسط در هر سال حاشیه سودهای ناخالص، عملیاتی و خالص بهترتیب ۱۳، ۶ و ۴درصد به ثبت رسیده است. با توجه به عدم‌آزادسازی قیمت محصولات این صنعت و وجود قیمت دستوری آنها، روند حاشیه سود این صنعت همواره ثابت و در برخی مواقع با کاهش روبه‌‌‌رو بوده است. با این حال میانگین سه‌متغیر تعیین وضعیت سودآوری لبنی‌‌‌ها در سال ۱۴۰۱ برخلاف روند ثابت چندسال اخیر با افزایش روبه‌‌‌رو بوده است. بر این اساس میانگین سه‌حاشیه سود این صنعت در مدت یادشده ۱۱درصد به ثبت رسیده است که در مقایسه با میانگین ۷درصدی سال‌های گذشته عدد خوبی محسوب می‌شود. در بازه فصلی میانگین سه حاشیه سود لبنی‌‌‌ها در بازه ۱۳فصل از سال ۹۹، ۹درصد است که بیشترین میزان سودآوری آنها در تابستان ۱۴۰۱ با ثبت میانگین ۱۵درصد است. لبنی‌‌‌ها طی بهار امسال نتوانستند عملکرد خوب خود را همچون سال ۱۴۰۱ تکرار کنند. میانگین سه‌متغیر سودآوری آنها ۸درصد به ثبت رسیده است که نسبت به متوسط ۱۳فصل اخیر کاهش یک‌درصدی و در قیاس با اوج ۱۴۰۱ کاهش ۷درصدی را تجربه کرده‌‌‌اند. بیشترین میزان سودآوری از میان ۱۱شرکت بورسی لبنی، به عضو تازه‌وارد آنها یعنی «عالیس» تعلق دارد. همان‌طور که پیش‌تر در بحث نرخ فروش عنوان شد، شرکت عالیس با نوآوری خود به سمت شیرهای طعمدار سوق پیدا کرد که این موضوع هم موجب رهایی از قیمت‌گذاری دستوری دولتی محصولات آن شد و هم اینکه با توجه به نبود محصول مشابه در بازار، گسترش استقبال مردم به شیرهای طعمدار را به دنبال داشت. شرکت «عالیس» در بازه سالانه و فصلی طی ۱۲ماه ۱۴۰۱ و فصل بهار بهترتیب با ثبت متوسط سه حاشیه سود ۳۸ و ۳۲درصد، بیشترین میزان سودآوری را نسبت به هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود تجربه کرده است.
