حاشیه سود کدام پتروشیمی کاهش یافت؟
ندا کریمی/ تحلیلگر بازار سهام
متانول یک ماده طبیعی و محلول در آب به شکل مایعی سبک، قابل‌اشتعال و بی‌رنگ است که شامل چهار بخش هیدروژن، یک قسمت اکسیژن و یک قسمت کربن است. امروزه، متانول عمدتا با استفاده از یک فرآیند شیمیایی کاتالیزوری دو مرحله‌ای تولید می‌شود.
- مرحله اول، گاز طبیعی تبدیل به گاز سنتز می‌شود.
- در مرحله دوم، گاز سنتز به متانول تبدیل می‌شود.
مصرف سالانه متانول در جهان بیش از ۸۸میلیون تن است و پیش‌بینی می‌شود تقاضا تا ۲۰۳۰ به بیش از ۱۰۲میلیون تن افزایش یابد. به‌صورت سنتی عمده تقاضای متانول در زمینه تولید فرمالدئید و اسید‌استیک است. این مصارف بالغ بر ۴۴میلیون تن تقاضا در سال را شامل می‌شود و رشد آن به‌شدت وابسته به رشد اقتصادی جهانی است، اما در سال‌های اخیر مصارف جدیدی برای متانول ایجاد شده است. از جمله این مصارف شامل تبدیل متانول به اتیلن و پروپیلن است و تقاضای این بخش سالانه بیش از ۱۶میلیون تن است. ورود واحدهای جدید MTO سبب افزایش تقاضا در این بخش شده است. روند تقاضا در این بخش، وابسته به نوسانات قیمت متانول و الفین است. قیمت بالای نفت تقاضا در این بخش را با رشد همراه ساخته است. همچنین استفاده از متانول در سوخت خودرو و کشتی‌ها به میزان قابل‌توجهی افزایش یافته و تقاضای آن به حدود ۲۸میلیون تن در سال رسیده است. الزامات برای استفاده از سوخت‌های با آلایندگی کمتر، تقاضا برای متانول به‌خصوص در سوخت کشتی را افزایش داده است.
بررسی قیمت متانول
قیمت متانول به‌شدت وابسته به قیمت گاز، نفت و زغال‌سنگ است. گاز و زغال‌سنگ دو ماده پایه برای تولید متانول در جهان هستند و بخش عمده‌ای از مصارف متانول از جمله کاربردهای جدید، در رقابت با قیمت نفت و مشتقات آن است. در شرایط فعلی، قیمت جهانی گاز در هاب‌های مختلف افزایش چشمگیری داشته و به بالای ۵۰سنت رسیده است که چندبرابر قیمت‌های دو سال‌اخیر است. قیمت هنری‌هاب نیز با رشد همراه بوده است و به ۲۵ سنت در روزهای اخیر رسیده است. از سوی دیگر، قیمت زغال‌سنگ نیز در بازار چین و سایر بازارها شدیدا رشد داشته است. بدین ترتیب بهای تمام‌شده متانول با رشد همراه شده است. قیمت تمام‌شده متانول از زغال‌سنگ در چین که بالاترین بهای تمام‌شده متانول در جهان است، از ۳۰۰ دلار عبور کرده و در محدوده ۳۵۰دلار است. بهای تمام‌شده متانول از گاز طبیعی در ایالات‌متحده نیز براساس قیمت‌های فعلی هنری‌هاب به محدوده ۳۰۰ دلار رسیده است.
در ایران نیز تولید متانول مبتنی بر گاز طبیعی (متان) است و قیمت متان در ایران تحت‌تاثیر فرمول ابلاغی وزارت نفت است. براین اساس نیمی از قیمت گاز طبیعی در ایران براساس متوسط گاز طبیعی در بازارهای تعیین‌شده یعنی قیمت چهار هاب (هنری، آلبرتا، TTF و NBP) و نیمی دیگر بر اساس معدل وزنی قیمت داخلی، صادراتی و وارداتی است. سقف قیمتی ۵۰هزار ریال برای هر متر‌مکعب گاز خوراک پتروشیمی‌ها تعیین‌شده و قیمت گاز سوخت ۴۰درصد قیمت گاز خوراک است. با توجه به فرمول قیمت‌گذاری، چند ماهی است که قیمت گاز در سقف قیمتی از سوی دولت فروخته می‌شود. با وجود رشد قیمت نفت، قیمت متانول رشد چندانی نداشته است و در محدوده ۳۵۰ دلار معامله می‌شود.
شرکت‌های متانول‌ساز در ایران
در حال‌حاضر سه شرکت پتروشیمی‌زاگرس، پتروشیمی‌خارک و پتروشیمی فن‌آوران به‌عنوان تولیدکننده متانول در بازار سرمایه ایران پذیرفته و معامله می‌شوند که ظرفیت حدود ۵میلیون تن متانول در سال را دارا هستند. واحدهای متانول پتروشیمی مرجان، پتروشیمی کاوه، پتروشیمی بوشهر و پتروشیمی کیمیای‌پارس خاورمیانه از شرکت‌های غیربورسی تولیدکننده متانول در کشور هستند. پتروشیمی آپادانا که یکی از این طرح‌ها است، از زیرمجموعه‌های پتروشیمی مبین است. طرح‌های پتروشیمی سبلان و پتروشیمی دنا از زیرمجموعه‌های انرژی سپهر بوده و سبلان در مرحله راه‌اندازی و دنا بیش از ۷۰درصد پیشرفت دارد. با لحاظ طرح‌های جدید، مجموع ظرفیت تولید متانول کشور از ۲۰میلیون تن فراتر خواهد رفت.
پتروشیمی زاگرس
ظرفیت تولید متانول شرکت پتروشیمی زاگرس ۳/ ۳میلیون تن است که شامل دو واحد ۶۵/ ۱میلیون تن در سال است. این شرکت در دو فاز و طی سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۸ وارد مدار تولید شده است. این شرکت در منطقه عسلویه واقع است و گاز متان و اکسیژن را از پتروشیمی مبین دریافت می‌کند. سرمایه این شرکت ۴/ ۲هزار‌میلیارد ریال و سهامداران عمده آن «پارسان»، مجموعه صندوق نفت و بخش‌خصوصی هستند که هیچ‌یک کنترل شرکت را در اختیار ندارند. این شرکت در سال۱۴۰۰ حدود ۵/ ۲میلیون تن تولید متانول داشته است و عملا ۷۵درصد ظرفیت فعالیت کرده است. قطعی گاز در زمستان عامل اصلی کاهش تولید بوده است. متوسط نرخ فروش صادراتی ۷۹میلیون ریال بر تن است. سودآوری شرکت تحت‌تاثیر افزایش قیمت گاز، افزایش شدید قیمت یوتیلیتی و عدم‌رشد متناسب قیمت متانول و ثبات نسبی ارز نیما، با کاهش حدود ۵۰درصدی همراه شده و از بیش از ۲۴هزار ریال به ۱۲هزار ریال کاهش یافته است. حدود نیمی از این کاهش مربوط به افزایش قیمت یوتیلیتی خریداری‌شده از مبین براساس مصوبه اخیر شورای رقابت است. شرکت به این موضوع معترض است. نسبت P/ Ettm شرکت حدود ۶/ ۱۰است که نسبت به متوسط صنعت بیش از ۵/ ۱واحد بیشتر است. پیش‌بینی اجماع درخصوص سال۱۴۰۱ شرکت پتروشیمی زاگرس حدود ۱۸هزار ریال است، لذا P/ E فوروارد شرکت ۳/ ۷است.
پتروشیمی خارک
پتروشیمی خارک در سال۱۳۴۴ تاسیس و اولین واحد آن در سال۱۳۴۸ وارد مدار تولید شده است، اما ساخت واحد متانول این شرکت در سال۱۳۷۳ آغاز و در سال۱۳۷۸ به بهره‌برداری رسید و ظرفیت آن ۶۶۰هزار تن در سال است. این شرکت واحد تفکیک میعانات گازی را با ظرفیت بیش از ۳۰۰هزار تن در اختیار دارد. این شرکت فاز دوم متانول با ظرفیت ۴/ ۱میلیون تن را با سرمایه‌گذاری برآوردی ۵۰۰میلیون یورو در دست اجرا دارد که پیشرفت حدود ۳۰درصدی داشته و پیش‌بینی می‌شود تا سال۱۴۰۴ به بهره‌برداری برسد. این شرکت در جزیره خارک واقع است و خوراک آن گاز ترش است که از شرکت ملی نفت دریافت می‌کند. سرمایه این شرکت ۶هزار‌میلیارد ریال و مجموعه «نفت»، «تاپیکو»، «وصندوق» و صندوق بانک‌ها سهامداران عمده این شرکت هستند. سود این شرکت در سال۱۴۰۰ نسبت به سال‌قبل کاهش ۱۴درصدی داشته است. متوسط قیمت فروش متانول شرکت ۷۹میلیون ریال بوده است و به دلیل رشد قیمت میعانات در بازارهای جهانی، این شرکت پتانسیل بیشتری برای رشد سودآوری دارد. نسبت P/ Ettm شرکت ۳/ ۹است که برابر متوسط صنعت است. پیش‌بینی اجماع درخصوص سال۱۴۰۱ شرکت پتروشیمی خارک حدود ۴۸۰۰ ریال است، لذا P/ E فوروارد شرکت ۹است. تامین یوتیلیتی این شرکت توسط خود شرکت صورت می‌گیرد و در نتیجه کاهش سودآوری کمتری نسبت به دو شرکت دیگر داشته است.
پتروشیمی فن‌آوران
این شرکت در سال۱۳۷۷ تاسیس و طی سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ واحدهای متانول و اسید‌استیک آن به بهره‌برداری رسیده است. صاین شرکت با ظرفیت ۱۵۰هزار تن اسید‌استیک بزرگ‌ترین تولیدکننده اسید‌استیک در ایران است و ظرفیت تولید متانول این شرکت حدود یک‌میلیون تن است که بخشی از آن در واحد اسید‌استیک مصرف و الباقی به فروش می‌رسد. تولید اسید‌استیک شرکت در سال‌گذشته حدود ۱۴۰هزار تن و تولید متانول ۸۴۰هزار تن بوده و شرکت با حدود ۸۵درصد ظرفیت اسمی فعالیت داشته است و متوسط قیمت فروش متانول آن ۷۷میلیون ریال بوده است. سودآوری این شرکت نسبت به سال‌قبل یک‌چهارم شده است و به ازای هر سهم ۵۱۵ ریال در صورت مالی تلفیقی محقق ساخته است. البته نیمی از سود سال‌قبل مربوط به فروش سرمایه‌گذاری‌ها بوده است، لذا سود ناشی از عملیات این شرکت نیز مشابه زاگرس نصف شده است. حدود ۱۶۳ ریال از کاهش سود (حدود یک‌سوم) مربوط به افزایش نرخ اخیر یوتیلیتی شرکت بفجر بوده است. نسبت P/ Ettm شرکت حدود ۱۸ است که حدودا دوبرابر متوسط صنعت است. پیش‌بینی اجماع درخصوص سال۱۴۰۱ شرکت پتروشیمی فن‌آوران حدود ۱۴۱۰ ریال است، لذا P/ E فوروارد شرکت ۴/ ۸ است.
سهامدار کنترلی این شرکت «تاپیکو» است و «وصندوق» و مجموعه «صندوق نفت» سهامداران مدیریتی این شرکت هستند. سرمایه شرکت در سال۱۴۰۰ به ۹۵/ ۳۰هزار‌میلیارد ریال از محل مطالبات حال‌شده و آورده نقدی سهامداران افزایش یافته است. این شرکت در منطقه ماهشهر واقع است و گاز متان را از سازمان منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی با احتساب بالاسری بیش از ۲۳درصدی دریافت می‌کند. در راستای سیاست‌های سهامدار عمده، این شرکت ۴۸درصد سهام پتروشیمی فارابی، حدود ۳/ ۴درصد پتروشیمی خارک، ۵/ ۰درصد پتروشیمی خراسان و ۴/ ۴درصد بانک ملت را در اختیار دارد. همچنین این شرکت مالک ۳۳درصد طرح ۶/ ۱میلیون تنی پتروشیمی مرجان است که این شرکت در سال‌های اخیر به بهره‌برداری رسیده است. این شرکت اقدام به تاسیس شرکت پترو الفین فن‌آوران با هدف تبدیل متانول به پروپیلن گرفته است و مالک ۶۰درصد این شرکت نیز است. همچنین این شرکت در هفته اخیر، بخشی از سهام شرکت دماوند انرژی را از سازمان تامین‌اجتماعی خریداری کرده است.
ریسک‌ها و فرصت‌ها
قیمت گاز مهم‌ترین ریسک صنعت متانول در ایران است. روند قیمت گاز در بازارهای جهانی و همچنین فرمول قیمت‌گذاری گاز در داخل بر بهای تمام‌شده شرکت‌های این صنعت اثرگذار است. در عین حال، قطعی گاز داخلی در فصل سرما بر میزان تولید این شرکت تاثیر بالایی دارد. البته پتروشیمی خارک به دلیل عدم‌اتصال به شبکه سراسری، مشمول قطعی گاز نمی‌‌شود. قیمت‌گذاری یوتیلیتی و چالش‌های آن بر دو شرکت زاگرس و شفن موثر است و اثری بر شخارک ندارد. همچنین نوسانات قیمت جهانی در قیمت فروش و سودآوری این شرکت‌ها به‌شدت موثر است. همچنین یکی از مهم‌ترین مزایای شرکت‌های این صنعت، فروش نقدی و درآمد ارزی در کنار تقسیم سود نقدی حداکثری در مجامع است.
