چشم‌‌‌انداز صادرات سیمانیها
فروغ ذکایی /تحلیلگر بازار سهام
سیمان پرتلند یکی از مهم‌ترین دست‌‌‌یافته‌‌‌های بشر طی ۲۷۰سال گذشته است و با توجه به نقش مهمی که در توسعه طرح‌‌‌های عمرانی ایفا می‌کند، عنوان پرمصرف‌‌‌ترین محصول جهان پس از آب را به خود اختصاص داده است. استحکام، ضدآب‌بودن و سهولت تخریب در سیمان پرتلند موجب گسترش تولید این محصول شده است. استفاده از سیمان پرتلند که برخاسته از سرزمین بریتانیاست، امروزه در سراسر جهان متداول است.
پس از ۱۰۹سال از شروع تولید تجاری این محصول، در تاریخ ۸دی ۱۳۱۲ سیمان پرتلند در ایران با بهره‌‌‌برداری از اولین کوره‌‌‌سیمان با ظرفیت ۱۰۰تن در روز در شرکت سیمان ری آغاز شد و اکنون پس از ۸۹سال فعالیت صنعت سیمان، ۷۸شرکت زیر نظر ۶هلدینگ اختصاصی با ظرفیت اسمی حدود ۹۰میلیون تن مشغول تولید سیمان در اقصی‌نقاط کشور هستند. برخی از این شرکت‌ها علاوه بر تامین نیاز داخلی کشور در طرح‌‌‌های عمرانی، با صادرات سیمان و ورود ارز به کشور در توسعه اقتصادی کشور نیز سهم دارند. سه‌ماده اولیه آهک، خاک رس و گچ نقش اصلی را در تولید این محصول استراتژیک ایفا می‌کنند. اما عمر کوتاه ۹۰روزه سیمان، فساد و عدم‌نگهداری طولانی‌‌‌مدت آن، اهمیت محصولی میانی به نام کلینکر را که قبل از افزوده‌شدن گچ از کوره سیمان‌‌‌پزی حاصل می‌شود، افزایش داده و درصد قابل‌توجهی از صادرات کشور را به خود اختصاص داده است.
با افزایش طرح‌‌‌های عمرانی در دولت دهم، ظرفیت تولید سیمان نیز به‌عنوان یکی از نهادههای تولید اصلی صنایع عمرانی در کشور افزایش یافت. این افزایش ظرفیت در صنعت سیمان به توسعه صادرات کشور و ورود سیمان تولید ایران به کشورهای دیگر منجر شد. لازم به ذکر است با توجه به قیمت سوخت و پایین‌بودن قیمت سیمان نسبت به وزن آن، حمل سیمان در فواصل دورتر و بیش از شعاع ۳۰۰کیلومتری از محل عرضه سیمان، صرفه اقتصادی ندارد. بنابراین شرکت‌های سیمانی فعال در شهرهای مرزی کشور سهم بیشتری از صادرات کشور را به خود اختصاص داده‌‌‌اند. با بررسی روند صادرات سیمان در سال‌های اخیر، مشاهده می‌شود با کاهش طرح‌‌‌های عمرانی در دولت‌های یازدهم و دوازدهم و کاهش تقاضا در سطح کشور، کاهش تولید و کاهش مازاد عرضه به کاهش صادرات سیمان طی هشت‌سال اخیر منجر شده است؛ به طوری که آمار صادرات ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰ در مقایسه با آمار صادرات سال ۱۳۹۲، ۲۲درصد کاهش یافته است.
قزاقستان، روسیه، ترکمنستان، افغانستان، پاکستان، سومالی، عمان، قطر، کویت و عراق از مهم‌ترین مقاصد صادراتی سیمان در ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰ بوده‌‌‌اند که در این بین افغانستان (۲۰درصد) بیشترین سهم صادرات سیمان ایران را به خود اختصاص داده است. عدم‌نیاز به تکنولوژی خاص و سهولت تبدیل کلینکر و گچ به سیمان و نگهداری آسان و طولانی‌‌‌مدت کلینکر تا دو سال، صادرات کلینکر را نیز با سیمان همراه کرده است، تا حدی که طی سه‌سال اخیر میزان کلینکر صادرشده از میزان سیمان صادرشده پیشی گرفته است. بهره‌‌‌برداری از کارخانه آسیاب سیمان ارض‌‌‌العماره با ظرفیتی بالغ بر ۸۰۰هزار تن (در سال) در شهر میسان عراق توسط هلدینگ سیمان فارس و خوزستان (سفارس) علت اصلی افزایش صادرات کلینکر طی سه‌سال گذشته است. مهم‌ترین مقاصد صادراتی کلینکر در ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰ عبارتند از: عراق، کویت، بنگلادش، هند، امارات و عمان که در این بین ۴۳درصد کلینکر صادرشده به عراق راه یافته است. در ترکیب صادرات ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰، حدود ۷۲درصد کلینکر، ۲۱درصد سیمان خاکستری و ۷درصد انواع دیگر سیمان از جمله سیمان سفید، پزولانی و... از مرزهای زمینی، دریایی و هوایی کشور خارج شده که بالغ بر ۲۷۰میلیون دلار ورود ارز به کشور را به همراه داشته است. در واپسین روزهای سال ۱۴۰۰ کلینکر با قیمتی بین ۲۳ تا ۲۶دلار و سیمان بین ۱۹ تا ۴۰دلار در مرزهای مختلف ایران معامله شد. حائز اهمیت است که کلینکر به‌جز مصرف در کارخانههای تولید سیمان، کاربرد دیگری ندارد و به‌‌‌صورت عمومی عرضه نمی‌شود.
سهم بازار سرمایه از صادرات سیمان و کلینکر
شرکت سیمان تهران (ستران) و سیمان شمال (سشمال) اولین شرکت‌های تولیدکننده سیمان هستند که هر دو در سال ۱۳۴۷ اندکی پس از آغاز فعالیت بورس اوراق بهادار تهران (در ۱۵بهمن سال ۱۳۴۶) به بازار سرمایه ایران راه یافتند. در حال حاضر از بین ۷۸شرکت فعال در صنعت سیمان، سهام ۲۸شرکت در بورس اوراق بهادار تهران و ۱۰شرکت در فرابورس ایران عرضه شده است و چهار شرکت سیمان‌آبیک (سآبیک)، سیمان فیروزکوه (سفیروز)، سیمان سفید شرق (سفید) و سیمان اردستان نزد سازمان بورس و اوراق بهادار ثبت شده‌اند، اما عرضه اولیه آنها هنوز صورت نگرفته است. از بین ۶هلدینگ اختصاصی سیمان نیز، سهام چهار شرکت سیمان‌فارس و خوزستان (سفارس)، سرمایه‌گذاری سیمان تامین (سیتا)، توسعه سرمایه و صنعت غدیر (سغدیر) و سرمایه‌گذاری توسعه صنایع سیمان (سیدکو) در بازار سرمایه عرضه شده است. سهم صادرات سیمان در میان شرکت‌های بورسی که فاصله کوتاه‌‌‌تری با حاشیه مرزی کشور دارند، بیشتر از سهم شرکتهایی است که از مرزهای کشور دورترند.
در ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰ در بین ۳۳شرکت بورسی که فعالیت تجاری خود را به خارج از مرزهای ایران گسترش داده‌‌‌اند، هشت‌شرکت با نمادهای «ساربیل»، «سدور»، «سغرب»، «سکرد»، «سهگمت»، «سیلام» (در محدوده غرب)، «سبهان» و «سفانو» (در محدوده جنوب) صرفا صادرات کلینکر؛ ۱۰شرکت با نمادهای سبزوا، «سبجنو»، «سشرق»، «سجام»، «سقاین»، «سباقر» (در محدوده شرق)، «سلار» و «سفار» (در محدوده جنوب)، «سفاروم» (در محدوده غرب) و «سرود» (در محدوده شمال) صرفا صادرات سیمان؛ ۱۵شرکت با نمادهای «ساراب»، «ساروج»، «سخوز»، «سدشت»، «سمتاز»، «سنیر»، «سهرمز» (در محدوده جنوب)، «ساروم»، «سصوفی»، «سکارون» (در محدوده غرب)، «ساوه»، «سپاها»، «سصفها» (در محدوده مرکز)، «سخاش» (در محدوده شرق) و «سمازن» (در محدوده شمال) نیز صادرات هر دو محصول را داشته‌‌‌اند. در ۱۱ماه نخست سال ۱۴۰۰ حدود ۶۳درصد از صادرات کلینکر و ۶۲درصد از صادرات سیمان کشور توسط شرکت‌های بورسی صورت پذیرفته است. همچنین شرکت‌های بین‌المللی ساروج بوشهر (ساروج)، سیمان سپاهان (سپاها) و سیمان خوزستان (سخوز) به ترتیب بیشترین سهم را در صادرات ۷۲درصدی کلینکر داشته‌‌‌اند.
چشم‌‌‌انداز صادرات سیمان و کلینکر در آینده
رقم قابل‌توجه صادرات سیمان و کلینکر در سال‌هایی که کشور به دلیل تحریم‌‌‌ها با محدودیت و منع بیشتر صادرات مواجه بود، اهمیت نقش سیمان در طرح‌‌‌های عمرانی و توسعه آبادی کشورها را بیان می‌کند. آینده صادرات محصولات صنعت سیمان به عوامل سیاسی ایران و عوامل اقتصادی کشورهای مقصد وابسته است. افزایش طرح‌‌‌های عمرانی در کشورهای مقصد، به‌ویژه افغانستان و عراق، افزایش صادرات سیمان و کلینکر را به ارمغان خواهد داشت. از طرفی احداث کارخانه تولید سیمان در این کشورها ریسک کاهش صادرات سیمان را به دنبال دارد، اما احداث کارخانههای آسیاب که تولید کلینکر ندارند، می‌‌‌تواند بر بهبود صادرات کلینکر موثر باشد. بهبود روابط سیاسی ایران با کشورهای دیگر نیز از عواملی است به توسعه صادرات محصولات سیمانی منجر خواهد شد. عرضه سیمان در تالار صادراتی بورس‌کالا از دیگر پارامترهایی است که نوید توسعه صادرات سیمان در آینده نزدیک را به همراه دارد.
