جایگا‌ه‌شناسی پتروشیمی در صنایع ایران
محسن رضایی تحلیلگر بازار سرمایه
در این بخش از گزارش بررسی صنعت پتروشیمی کشور به محورهای بنیادی مانند میزان مصرف انرژی این صنعت به عنوان یکی از موضوعات استراتژیک فعلی کشور، سرمایه‌گذاری و زنجیره‌های تولید و مصرف آن پرداخته شده است. در حال حاضر خوراک پتروشیمی‌ها از از هاب‌های متفاوتی تامین می‌شود. مهم‌ترین هابی که خوراک این صنعت را تامین می‌کند، هاب عسلویه است که تامین‌کننده ۵۳ درصد از خوراک این صنعت است. هاب ماهشهر نیز در رتبه بعدی قرار دارد. بر اساس گفته مسوولان قرار است تا پایان برنامه ششم توسعه ۵ هاب تامین خوراک تشکیل شود. این هاب‌ها عبارتند از: چابهار، سرخس، کیش، لاوان و قشم. در جدول‌یک تامین خوراک پتروشیمی‌ها به تفکیک قابل مشاهده است.
میزان مصرف انرژی در صنعت پتروشیمی
با بررسی میزان خوراک پتروشیمی‌ها از کل مصرف انرژی و خوراک کشور متوجه می‌شویم که این صنعت به‌رغم جایگاه مطلوب در تولید و ارز‌آوری کشور، میانگین کمتر از ۱۰ درصد انرژی را مصرف می‌کند و می‌توان با اختصاص سهم بیشتری از منابع به توسعه بیشتر صنعت پتروشیمی کمک کرد. برای مثال مصرف آب در صنعت پتروشیمی در مقایسه با مصرف کل کشور بسیار پایین بوده و معادل ۰۶/ ۰ درصد از مصرف کل کشور است. این مصرف معادل مصرف ۱۸ روز آب تهران است و می‌توان اینطور برداشت کرد که با توجه به وضعیت اقلیمی ایران و کمبود منابع آبی این صنعت سازگاری بیشتری با اقلیم ایران دارد. علاوه بر این در بخش گاز نیز این صنعت به نسبت صنایع دیگر مصرف کمتری دارد که در عکس مصرف گاز طبیعی در صنایع مختلف به تفکیک قابل مشاهده است.
سرمایه‌گذاری و برآورد سرمایه‌گذاری در صنعت
توسعه پالایشگاهی و تکمیل زنجیره ارزش افزوده نفت همواره به عنوان درمان بیماری خام‌فروشی مطرح می‌شود. بهانه دولت‌ها برای توجه نکردن به این موضوع مهم، ناکافی بودن منابع مالی دولت و هزینه بالای ساخت و توسعه پالایشگاه‌هاست. بر اساس آمار و ارقام منتشر شده میزان سرمایه‌گذاری بخش‌های مختلف دولتی و خصوصی در صنعت پالایشگاهی تا پایان سال ۹۹، مبلغ ۷۹ میلیارد دلار گزارش شده است.
از این ۷۹ میلیارد دلار، ۶۷ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش مجتمع‌های تولیدی و زیرساخت‌ها صورت گرفته است. همچنین در جهت توسعه طرح‌های در دست اجرا هزینه‌هایی برآورد شده و از این هزینه‌ها بخشی از آن انجام شده و بخشی باقی مانده است.
در جدول۲ میزان برآورد سرمایه موردنیاز جهت توسعه طرح‌های در دست اجرا تا سال ۱۴۰۴ و هزینه‌های انجام شده به تفکیک قابل مشاهده است. تحقق جهش دوم که تا سال ۱۴۰۰ را شامل می‌شود بالغ بر ۱۵ طرح است. جهش تحقق سوم مربوط به سال ۱۴۰۴ است.
زنجیره تولید
ظرفیت اسمی تولید سالانه محصولات پتروشیمی در ایران ۵/ ۸۳میلیون تن در سال است که در حال حاضر ۲/ ۶۱میلیون تن در حال تولید و ۳/ ۲۲میلیون تن ظرفیت محقق نشده است که در صورت استفاده از حداکثر پتانسل تولید می‌توان امیدوار بود که در آینده نزدیک نیازهای ارزی کشور راحت‌تر تامین شود. از ۲/ ۶۱میلیون تن تولید سالانه محصولات پتروشیمی بیشترین سهم به مواد شیمیایی با ۸/ ۲۷میلیون تن تعلق دارد. اروماتیک‌ها سهمی معادل ۲/ ۴میلیون تن، مواد پلیمری ۸/ ۷میلیون تن، مواد هیدروکربویی ۶/ ۱۴ میلیون تن و کودهای شیمیایی سهمی معادل ۸/ ۶میلیون تن دارند. درست است که در حاضر وضعیت تولید و فروش کشور در سطح مطلوبی ارزیابی می‌شود اما تنوع محصولات پتروشیمی در ایران حدود ۵۰ محصول است که در جهش سوم پیش‌بینی می‌شود سبد محصولات به ۱۱۴ محصول ارتقا یابد. برای درک بهتر وضعیت ایران باید به این نکته اذعان داشت که کشور کره‌جنوبی با ۲۰ سال تجربه کمتر نسبت به ایران سبدی ۱۵۰ محصولی دارد و از وضعیت بهتری نسبت به ایران برخوردار است. عمدتا مهم‌ترین دلایل عدم‌استفاده از حداکثر ظرفیت تولید، عدم‌دسترسی به خوراک لازم پتروشیمی‌هاست و یکی از ضروری‌ترین طرح‌های توسعه این صنعت جهت تامین و پوشش کسری خوراک، ایجاد واحدهای تولید خوراک است.
زنجیره فروش
بر اساس جداول ۳ و ۴ به خوبی می‌توان درک کرد که وضعیت فروش محصولات پتروشیمی به چه صورت است. فروش صادراتی محصولات پتروشیمی با مقداری معادل ۴/ ۲۴میلیون تن، حدود ۵/ ۲برابر فروش داخلی است. مصرف داخل کشور مقداری معادل ۸/ ۹میلیون تن است که تا حدود زیادی تامین نیازهای داخلی را در سطح مطلوبی پوشش می‌دهد از نظر ارزش دلاری فروش صادراتی ۸۲/ ۸ میلیارد دلار است و فروش داخلی نیز رقمی معادل ۸۸/ ۴میلیارد دلار برآورد می‌شود. بر اساس گزارش‌ها محصولات شیمیایی با ۸۵/ ۹میلیون تن بیشترین درصد از محصولات صادراتی را به خود اختصاص داده است. همچنین کودهای شیمیایی نیز با ۶۵/ ۲میلیون تن بیشترین درصد از فروش داخلی را تشکیل داده است.
