بحران پلاستیک در صنعت آرایشی و بهداشتی
برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد اعلام کرده، در حدود ۵۰ درصد کل زبالههای پلاستیکی جهان به بستهبندیها، مربوط میشود؛ بستهبندیهایی که اغلب کمتر از یک سال استفاده میشوند اما بیش از ۴۰۰ سال در طبیعت باقی میمانند. همچنین دادههای سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه نشان میدهد، تنها ۹ درصد پلاستیک جهان بازیافت میشود، درحالیکه ۱۹ درصد سوزانده، نزدیک به ۵۰ درصد دفن و حدود ۲۲ درصد نیز بهصورت کنترلنشده در طبیعت رها میشود.
در این میان، برآورد میشود که در صنعت آرایشی و بهداشتی سالانه بیش از ۱۲۰میلیارد واحد بستهبندی تولید میشود که بخش عمده آنها پلاستیکی و غیرقابل بازیافت هستند. این یعنی سالانه میلیاردها بطری شامپو، تیوب کرم، ظروف آرایشی، پمپهای پلاستیکی و لفافهای چندلایه وارد چرخه مصرف و در زمان کوتاهی پسماند میشوند.
وابستگی اقتصاد زیبایی به پلاستیک
وابستگی صنعت آرایشی و بهداشتی به پلاستیک، صرفا یک انتخاب فنی نیست؛ بلکه بخشی از مدل اقتصادی این صنعت است. پلاستیک سبک، ارزان و انعطافپذیر است و هزینه بستهبندی را تا ۴۰ درصد کمتر از برخی جایگزینها مانند شیشه یا فلز نگه میدارد. علاوه بر این، برندها میتوانند با استفاده از پلاستیک طراحیهای متنوعتر و جذابتری ارائه دهند؛ موضوعی که در بازار تصویر و تبلیغات، اهمیت زیادی دارد. از سوی دیگر بسیاری از بستهبندیهای آرایشی از چند نوع ماده مختلف ساخته میشوند؛ مثلا ترکیبی از پلاستیک، فلز، پوششها و روکشهای فویلی، هولوگرامی یا لمینتی هستند که همین موضوع فرآیند بازیافت را دشوار و در بسیاری موارد غیراقتصادی میکند.
بحران پلاستیک تنها به پسماند محدود نمیشود. پلاستیکها عمدتا از نفت و گاز تولید میشوند و به همین دلیل رشد مصرف آنها مستقیما با افزایش انتشار کربن مرتبط است. طبق گزارش سازمان توسعه و همکاری اقتصادی، پلاستیک در سال ۲۰۱۹ حدود ۳.۴ درصد از انتشار جهانی گازهای گلخانهای را به خود اختصاص داده است. در صنعت آرایشی و بهداشتی، بستهبندی در برخی محصولات تا ۷۰ درصد ردپای محیطزیستی کالا را تشکیل میدهد. این یعنی حتی اگر فرمولاسیون محصول، سازگارتر شود، بستهبندی همچنان میتواند منبع اصلی آلودگی باقی بماند.
تغییر رفتار مصرفکنندگان
طبق نظرسنجی شرکت مشاورهای مدیریت جهان مککنزی، حدود ۶۰ درصد مصرفکنندگان نسل جوان اعلام کردهاند حاضرند برای محصولات سازگارتر با محیطزیست، هزینه بیشتری پرداخت کنند. همین مساله باعث شده بسیاری از برندهای بزرگ به سمت حذف پلاستیکهای یکبارمصرف، استفاده از مواد بازیافتی و سیستمهای شارژ مجدد، حرکت کنند. برخی برندهای جهانی نیز هدفگذاری کردهاند که تا سال ۲۰۳۰ مصرف پلاستیک نو را تا ۵۰ درصد کاهش دهند. با این حال، سرعت این تغییرات هنوز با ابعاد بحران همخوانی ندارد.
اثر ژئوپلیتیک تنشهای نظامی بر پلاستیک
ایران یکی از بزرگترین بازارهای لوازم آرایشی در خاورمیانه محسوب میشود و سالانه میلیاردها واحد بستهبندی پلاستیکی در این صنعت مصرف میشود. اما زیرساخت بازیافت در کشور متناسب با رشد مصرف توسعهنیافته است. طبق برخی برآوردها، کمتر از ۱۰ درصد پسماند پلاستیکی ایران بهصورت موثر بازیافت شده و بخش بزرگی از آن دفن یا رهاسازی میشود.
تحریمها و نوسانات ارزی نیز باعث شده بسیاری از تولیدکنندگان داخلی بهجای سرمایهگذاری روی بستهبندی پایدار، بر کاهش هزینه تمرکز کنند. در نتیجه، توسعه فناوریهای سبز در این صنعت با سرعت پایینی پیش میرود.
درگیریها و تنشهای اخیر میان ایران و آمریکا، بازار جهانی نفت و صنایع پتروشیمی را با نوسان روبهرو کرده است. صنعت پلاستیک وابستگی مستقیمی به نفت و گاز دارد. بیش از ۹۹ درصد پلاستیکهای جهان از سوختهای فسیلی تولید میشوند و هرگونه اختلال در بازار انرژی میتواند هزینه مواد اولیه را افزایش دهد. در دوره تنشهای اخیر، قیمت برخی مواد اولیه پتروشیمی در بازارهای جهانی بین ۱۵ تا ۳۰ درصد نوسان داشت. این مساله برای صنایع آرایشی که وابستگی بالایی به بستهبندی پلاستیکی دارند، به معنای افزایش هزینه تولید بود. از سوی دیگر، بحرانهای نظامی معمولا اولویت دولتها را از محیطزیست به سمت امنیت و کنترل بازار تغییر میدهند. در چنین شرایطی، سرمایهگذاری در فناوریهای سبز، بازیافت و بستهبندی پایدار کاهش پیدا میکند. کارشناسان معتقدند جنگها بهطور غیرمستقیم مصرف پلاستیک را نیز افزایش میدهند، زیرا در دورههای بحران، صنایع به سمت مواد ارزانتر و سریعتر میروند و پلاستیک همچنان کمهزینهترین گزینه باقی میماند.
آینده صنعت زیبایی؛ گذار به اقتصاد چرخشی
بحران پلاستیک اکنون از یک دغدغه محیطزیستی فراتر رفته و به مسالهای اقتصادی و ژئوپلیتیک تبدیل شده است. سازمان ملل در حال تدوین نخستین معاهده جهانی مقابله با آلودگی پلاستیکی است و بسیاری از کشورها مقررات سختگیرانهتری برای بستهبندیها وضع کردهاند. صنعت آرایشی در آینده احتمالا به سمت اقتصاد چرخشی حرکت خواهد کرد؛ مدلی که در آن محصولات، بستهبندیها و مواد اولیه دوباره وارد چرخه مصرف شوند. در غیر این صورت، صنعتی که سالها نماد زیبایی و مراقبت بوده، ممکن است به یکی از عوامل اصلی بحران محیطزیست جهانی تبدیل شود؛ بحرانی که هزینه آن نهفقط برای طبیعت، بلکه برای اقتصاد و سلامت انسان نیز روزبهروز سنگینتر خواهد شد.
* کارشناس صنعت آرایشی و بهداشتی
