فرصت یا تهدید؟
بازسازی صنعتی اصفهان راهبرد میخواهد
پرده اول:۴۰روز بر صنعت اصفهان چه گذشت؟
برای آنکه میزان آسیب به زیرساختهای اقتصادی و صنعتی استان، مشخص شود، سخنان، نگرانیها، محتوای جلسات و دغدغهها و مصوبههای زیرمجموعههای مدیریتی استان بازخوانی شد. هرچند مدیریت استان در ماه اخیر برای ثبات شرایط فعلی و جلوگیری از رشد نرخ بیکاری اصفهان تلاش کرده اما شرایط نشان میدهد حفظ اشتغال و تولید فعلی استان به جهادی عظیم در حوزه بانکی، تحقیقاتی و فناوری کشور و اصفهان نیاز دارد و در این مسیر دانشگاههای همراه و همسو با صنعت حامی ارزشمندی تلقی میشوند. هرچند معاون وزیر صمت از اجرای بسته حمایتی در غالب تمدید اقساط و تسهیل واگذاری زمین تا معافیت کامل حقوق ورودی ماشینآلات برای بازسازی واحدهای آسیبدیده خبر میدهد اما استاندار اصفهان هم از تدوین بسته حمایتی اختصاصی در اصفهان برای بازسازی واحدهای صنعتی آسیبدیده خبر میدهد با این تاکید که بانکها موظف هستند در شرایط سخت کنونی، پشتیبان زنجیرههای ارزش و اشتغال پایدار استان باشند. به گفته جمالی نژاد واحدهای آسیبدیده استان به سه دسته «تخریب کامل و نیازمند بهسازی»، «نیازمند بازسازی» و «خسارت جزئی» تقسیمشده و زنجیرههای ارزش حیاتی استان ازجمله صنایع فولاد و نساجی نیز در این شرایط دچار خسران شدهاند؛ هدف این تقسیمبندی حفظ اشتغال اصفهان است. ازآنجاییکه توقف فعالیت صنعتگران پیشرو، به معنای ازکارافتادن چرخ کارخانههای پاییندستی در کل کشور است و بنابراین حمایت از این افراد، درواقع حمایت از کل اقتصاد ایران و امنیت شغلی هزاران کارگر محسوب میشود.
کوروش خسروی، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری اصفهان هم معتقد است باید به استاندار اصفهان اجازه داده شود تا اموال مازاد دولتی را به قیمت کارشناسی به فروش رسانده و منابع حاصل از آن را بهطور مستقیم صرف بازسازی و نوسازی صنایع استان کند.
مهران فاطمی، مشاور استاندار اصفهان هم از احتمال افت درآمد مالیاتی اصفهان میگوید با این توضیح که سال گذشته اصفهان بالغبر ۱۰۰ هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی داشته ولی در سال جاری ۴۰ درصد از درآمدهای مالیاتی استان که از صنایع مادر اصفهان تأمین میشد که این بخش اکنون بهشدت تحتفشار قرارگرفته و از مدار اصلی خارجشده، همچنین ۱۵ درصد دیگر از سهم مالیاتی استان که متعلق به صنایع نساجی و زنجیرههای وابسته بود، آنهم دچار آسیب جدی شده است. او پیشبینی میکند درآمدهای استان به کمتر از ۵۰ درصد کاهش یابد.
شهرام رییسی، مدیرکل امور اقتصادی استانداری اصفهان از آسیب جدی به هزار و ۴۴۸ واحد صنعتی و صنفی در جنگ اخیر خبر میدهد که۷۷ واحد بهطور کامل تخریبشده است. بدون احتساب آمار فولاد مبارکه، تاکنون ۴ هزار و ۲۷۵ نفر اشتغال خود را ازدستدادهاند و برآوردها نشان میدهد میزان خسارت خود اظهاری شده توسط این واحدها بالغبر ۳۷ همت است. او نقشه راه احیای واحدهای آسیبدیده را ارایه میدهد:"در فاز اول، ۱۴۴ واحد با خسارت بالای ۲۰ درصد که پتانسیل بالایی در بازگشت سریع اشتغال دارند، شناساییشدهاند و اگر ۲ همت (۲۲ هزار میلیارد ریال) نقدینگی به این واحدها تزریق شود، ۲ هزار و ۴۴۴ نفر مستقیماً به چرخه تولید بازمیگردند.۱۰۶ واحد از این مجموعه، نیازمند تسهیلات خرد (زیر ۱۰۰ میلیارد ریال) هستند که با تأمین آن، ۹۲۹ فرصت شغلی احیا میشود و همچنین ۲۸ واحد نیازمند نقدینگی بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلیارد ریال هستند که بازگشت ۵۰۶ نفر به کار را تضمین میکند.
برای چنین زیان درشتی، مدیریت استان دست نیاز بهسوی بانکهای اصفهانی دراز کرده، بانکهایی که از نبود اعتبار صحبت میکنند. طغیانی، نماینده اقتصادی اصفهان در مجلس اما با تکیهبر دادههای نقدینگی استان این بهانه را رد کرده و میگوید:"نقدینگی در پایان اسفند سال گذشته از مرز ۱۵ هزار همت عبور کرده است و با لحاظ حداقل نرخ رشد ۵۰ درصدی، پیشبینی میشود هفت هزار و ۵۰۰ همت نقدینگی جدید در سال جاری ایجاد شود. حداقل ۷۵۰ همت از نقدینگی جدید کشور متعلق به بانکهای استان اصفهان خواهد بود و اگر فرض کنیم ۷۰ درصد این رقم صرف سرمایه در گردش مشتریان قبلی شود، همچنان ۲۲۵ همت منابع جدید و آزاد باقی میماند و بنابراین جملاتی نظیر "تا پایان سال منابع نداریم" بههیچعنوان قابلقبول نیست."
پرده دوم:بازخوانی صنعت
برای دستیابی به راهبرد درست نوسازی صنایع اصفهان علاوه بر بررسی دقیق میزان زیانهای واردشده باید بر جایگاه استان در حوزه صنعت کشور هم تاکید شود.
پژوهش"نیمنگاهی به شاخصهای توسعه استان اصفهان" که توسط معاونت امور اقتصادی و برنامهریزی وزارت تعاون کار و رفاه اجتماعی،منتشرشده، نشان میدهد استان اصفهان ازنظر تولید ناخالص داخلی، بدون نفت در سال ۱۳۹۸ رتبه دوم را در کشور را کسب کرده و بخش خدمات و صنعت با سهم حدود ۹۴ درصد از اقتصاد استان نشان میدهد هرگونه اقدام توسعهای در اصفهان باید در این دو بخش انجام شود. بررسی وضعیت تولید استان در سال ۱۳۹۸ نشان میدهد که بخش صنعت۳۱.۷ ارزشافزوده اقتصاد استان را به خود اختصاص داده این در حالی است که در سطح کشور میانگین سقف صنعت۱۶.۷۸درصد است.دادههای فوق نشان از بنیانهای قوی این بخش در استان بوده و یکی از مزیتهای نسبی استان برای توسعه است و همچنین ارزشافزوده بخش صنعت استان در سال ۱۳۹۸ به قیمت جاری ۲۵۵۶۱۸ هزار میلیارد ریال محاسبهشده است. سهم استان از کل ارزشافزوده تولیدی بخش صنعت در اقتصاد کشور به قیمت جاری در سال یادشده معادل۱۰.۹دهم درصد است. بنابراین میتوان نتیجه گرفت که صنعت استان اصفهان سهم قابلتوجهی در اقتصاد کشور داشته و این استان یک استان صنعتی محسوب میشود.
اصفهان طی دهههای گذشته بر چهار رکن صنعتی مهم فولاد، صنایع نظامی، انرژی اتمی و صنایع وابسته و پالایشگاه اصفهان و صنایع وابسته استوار بوده که در جنگ دوم و سوم، سه بخش آن آسیب دید، این آسیبها به توقف خطوط تولید، اختلال در زنجیرههای پاییندست و افزایش بیکاری گسترده در استان منجر شد.
در چنین شرایطی، چند اقدام فوری ضروری به نظر میرسد:ایجاد اشتغال با گسترش کارگاههای عمرانی ساخت خرابیهای ناشی از جنگ، گسترش صنایع اشتغالزا مانند نساجی و بازاندیشی آینده صنعت و بازسازی اولویتدار فولاد مبارکه. تهیه یک برنامه منسجم برای بازسازی فولاد بهعنوان محور اصلی و بازآفرینی زنجیره ارزش آن ضروری است. این برنامه باید باهدف تابآوری بیشتر صنعتی و کاهش وابستگی به زیرساختهای آسیبپذیر تنظیم شود. بهبود جدی فضای کسبوکار از مسیر تسهیل فرآیند صدور مجوز، حذف بروکراسیهای زائد و ایجاد پنجره واحد صنعتی میتواند به رشد صنایع کوچک و متوسط و تحریک سرمایهگذاری بخش خصوصی کمک کرده و بخشی از فشار بیکاری را کاهش میدهد. با تقویت صنایع اشتغالزا، بازسازی زیرساختهای آسیبدیده، انتقال صنایع حساس به نقاط امن و اصلاح محیط کسبوکار میتوان مسیر احیای صنعتی استان را هموار کرد و آن را به جایگاه واقعی خود بازگرداند.اما این تنها راهبرد موجود نمیتواند باشد چراکه بازسازی دوباره صنایع آسیبدیده به سبک و سیاق قدیم، نمیتواند گره از مشکلات تولید، اقتصاد و تجارت استان باز کند.
راهبرد اصلی را استاندار اصفهان ارایه میدهد، آنجا که میگوید:"نگاه ما به مقوله بازسازی نباید صرفاً مرمت سازهها باشد، بلکه بر اساس تجارب ارزشمند دوران پس از جنگ تحمیلی، بهترین فرصت برای واردکردن فناوریهای برتر و فنّاوریهای روز به بدنه صنایع و زیرساختها، همین دوران نوسازی است. درواقع، بازسازی باید موتور محرک توسعه پایدار و ارتقای سطح تخصص در منطقه باشد.هدف نهایی ما، ایجاد یک الگوی موفق از بازسازی است که در آن، صنایع و زیرساختهای شهری با آخرین استانداردهای جهانی همسو شوند. بازسازی باید با رویکردی نوآورانه و مبتنی بر فناوری و دانش انجام شود. در همین راستا از دانشگاهها و مراکز علمی استان خواستهشده طرحهای جدیدی برای توسعه زیرساختها، صنایع و پروژههای پیشران ارایه دهند.باید از فرصت بازسازی برای اصلاح برخی کاستیها و ارتقای زیرساختها استفاده کنیم تا پروژههایی شکل بگیرد که علاوه بر توسعه، زمینه تولید ثروت، نوآوری و خلاقیت را نیز فراهم کند.
پرده آخر: راهبردهای بازسازی
بازسازی و مکانیابی باید با در نظر گرفتن ملاحظاتی مانند: پدافند غیرعامل، دسترسی به عوامل زیرساختی، در نظر گرفتن ملاحظات زیستمحیطی، تعیین بازارهای هدف، بهخصوص کشورهای همسایه، لحاظ کردن محل تامین مواد اولیه و نیم ساخته و امکان رشد به شهرهای کوچکتر، اتخاذ نوآوری در بازسازی صنایع و نهادهای پژوهشی، حرکت بهسوی صنایع دانشبنیان و استفاده از فناوریهای نوین و سطح بالا برای تولید محصولات با ارزشافزوده زیاد انجام شود.
توجه به آثار سوء زیستمحیطی صنایع، چه در مرحله تاسیس، چه در مرحله بهرهبرداری و تولید، امکان تاسیس مزارع انرژیهای خورشیدی یا بادی در نزدیکی محل تاسیس واحد تولیدی، استفاده از استعداد شرکتهای دانشبنیان در طرح بازسازی شرکتهای بزرگ، جلب مشارکت مردم و عدم رقابت دولت با بخش خصوصی، احصای ظرفیتهای صنایع کوچک و متوسط خصوصی و تعاونی و رساندن آنها به ظرفیت رسمی تولید و احتراز از تمرکز ساختمانها و سولهها در یک فضای محدود نیز نباید فراموش شود.
تکمیل زنجیرههای تحقیقاتی و صنعتی کشور، استفاده از فناوریها و توانمندیهای بومی، توسعه صنایع بدون کارخانه و استفاده از ظرفیتهای صنعتی و تحقیقاتی موجود و شناسایی و بهرهگیری از ظرفیتها و توانمندیهای انسانی موجود، مهمترین بخش راهبرد نوسازی حوزه صنعت و تولید در اصفهان محسوب میشود. توسعه و بازسازی زیرساختهای صنعتی و تحقیقاتی، مستلزم انجام پروژههای تحقیقاتی و طراحی باید بر اساس احصای فناوریها و توانمندیهای موجود باشد.
