ضرورت قانونگذاری
ایران چه ظرفیتهایی در هوش مصنوعی دارد؟
سیستمهای هوش مصنوعی مانند رسانههای اجتماعی و سیستمهای توصیهکننده، تاثیرات منفی بر افکار عمومی، نفرتپراکنی و قطبیسازی جامعه دارد. بیشتر کاربردهای هوش مصنوعی، بهصورت جعبه سیاه عمل میکنند و جزئیات دقیق عملکرد آنها مشخص نیست؛ بنابراین تدوین قوانین و مقررات درباره رفتار هوش مصنوعی میتواند به منزله راهکاری مناسب برای حل چالشهای این فناوری مطرح شود.
تقریباً همه کشورها به وضع مقررات و قوانین در استفاده از این فناوری تاکید دارند. نهادهای قانونگذاری در ۱۲۷ کشور در سال ۲۰۲۲ میلادی ۳۷ قانون شامل کلمه «هوش مصنوعی» تصویب کردند که ایالاتمتحده با تصویب ۹ قانون در صدر این کشورها قرار دارد. از سال ۲۰۱۶، کشورها ۱۲۳ لایحه مرتبط با هوش مصنوعی تصویب کردهاند که اکثر آنها در سالهای اخیر بوده است. در مورد دسترسی، تبادل و انتشار دادههای بخش دولتی و عمومی دو قانون «مدیریت دادهها و اطلاعات ملی» و «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» ابلاغ شده است. در ایران نیز با توجه به افزایش کاربردهای هوش مصنوعی، نیاز به قانونگذاری بیش از پیش در این زمینه احساس میشود.
ضرورت قانونگذاری در حوزه هوش مصنوعی
نبود مرجع قانونگذاری برای هوش مصنوعی مشکل بزرگ ایران در این حوزه است. با وجود نبود سند راهبردی یا قانونی در حوزه توسعه هوش مصنوعی در کشور بهطور خاص، «سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در حوزه فضای مجازی» و قوانین «مدیریت دادهها و اطلاعات ملی» و «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات»، لایحه «حریم خصوصی»، لایحه «حمایت از دادهها و حریم خصوصی در فضای مجازی» و «دستورالعمل اجرایی بهبود حفاظت از حریم خصوصی کاربران و شیوه جمعآوری، پردازش و نگهداری اطلاعات کاربران در سامانهها و سکوهای فضای مجازی» و اتفاقات اخیر پیرامون تسهیلگری در تدوین قوانین و مقررات حوزه هوش مصنوعی شامل تشکیل شورای ملی راهبری هوش مصنوعی و کارگروه اقتصاد دیجیتال، نمونههایی از اقدامات کشور برای درک ضرورت قانونگذاری در حوزه هوش مصنوعی است.
بررسی قوانین و سیاستگذاریهای کشورهای پیشرو در جهان و بررسی حوزههای مهم و کلیدی قانونگذاری هوش مصنوعی و چگونگی عملکرد این کشورها در وضع قوانین کمک میکند تا بتوانیم پیشنهادهایی برای قانونگذاری هوش مصنوعی در کشور ارائه دهیم.
قوانین و سیاستگذاریهای هوش مصنوعی در کشورهای پیشرو و منتخب با توجه به نتایج حاصل از بررسی قوانین و سیاستگذاریهای هوش مصنوعی در کشورهای پیشرفته (در هر یک از قارههای آمریکا، اروپا و آسیا) از جمله ایالاتمتحده آمریکا، چین، انگلستان، ژاپن، کره جنوبی، اتحادیه اروپا، استرالیا، اتریش، برزیل، بلژیک و بلغارستان، در جدول زیر حوزههایی از قانونگذاری هوش مصنوعی، که هر یک از کشورهای بررسیشده در آن زمینه فعالیت داشتند، مشخص شده است.
با توجه به جدول، مشخص است که ایالاتمتحده آمریکا در قانونگذاری هوش مصنوعی نسبت به سایر کشورها عملکرد بهتری داشته و تقریباً در تمام جنبههای آن قوانینی تصویب و اجرا کرده است. باوجوداین، این کشور اقدامات و سرمایهگذاری شایانتوجهی در بخش تحقیق و توسعه انجام داده است که نشاندهنده اهمیت و گستردگی مسائل و حوزههای قانونگذاری هوش مصنوعی است. چین، پس از ایالاتمتحده، در زمینه توسعه و قانونگذاری هوش مصنوعی فعال است. بخش چشمگیر تلاشهای چین در سیاستگذاریهای هوش مصنوعی، به مسائل مربوط به امنیت بهکارگیری هوش مصنوعی مرتبط است. دلیل آن وجود نگرانیهای امنیتی در استفاده از هوش مصنوعی است. انگلستان، پس از آمریکا و چین، در رتبه سوم جای دارد و مقررات هوش مصنوعی در این کشور تنها در زمینههای محدودی مانند مالکیت داده و حفاظت از حریم خصوصی است و تمرکز خود را بیشتر بر استانداردسازی هوش مصنوعی گذاشته است؛ البته سیاستگذاری و سرمایهگذاری گستردهای برای تحقیق و توسعه بهمنظور ترویج استفاده از هوش مصنوعی و استانداردسازی آن صورت گرفته است.
براساس خروجی مطالعات، کشورهای ژاپن و کره جنوبی در آسیا بیشتر در زمینه قوانین مالکیت و حریم خصوصی داده، تحقیق و توسعه و ترویج بهکارگیری هوش مصنوعی و همچنین موارد کاربرد هوش مصنوعی مانند خودروهای خودران، سیاستگذاری داشتند؛ البته قوانین ضدتبعیض، قوانین مربوط به مسئولیت کیفری/مدنی هوش مصنوعی نیز بهصورت محدودتری ارائه شده است.
این موضوع نشاندهنده اولویتهای سیاستگذاری کشورها در هوش مصنوعی است. غالب سیاستگذاریهای هوش مصنوعی در استرالیا، در زمینه مالکیت داده و حریم خصوصی، قوانین ضدانحصار و رقابت بر سر استفاده از هوش مصنوعی، امنیت و قوانین و سیاستگذاریهای مربوط به موارد خاص از استفاده از هوش مصنوعی بوده است. قوانین و دستورالعملهای اتحادیه اروپا اغلب به مالکیت داده و حریم خصوصی، مسئولیت مدنی و کیفری هوش مصنوعی مرتبط است. اغلب قوانین و سیاستگذاریهای کشورهای عضو این اتحادیه نیز در راستای قوانین آن ارائه شده است. البته براساس اطلاعات ارائهشده، برخی کشورهای اروپایی با توجه به نیازمندیها و اولویتهای خود قوانین و سیاستگذاریهایی برای استفاده از هوش مصنوعی در زمینههای مختلف تدوین کردهاند؛ مانند قوانین ضدانحصار و رقابت که بلژیک و بلغارستان وضع کردهاند و سیاستگذاریهای تحقیق و توسعه هوش مصنوعی که بلژیک در نظر گرفته است.
جایگاه هوش مصنوعی در ایران
در ایران، آموزش و تحقیقات دانشگاهی هوش مصنوعی از جایگاه مناسبی برخوردار است، اما از جنبه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی، نسبت به کشورهای جهان و حتی کشورهای پیشرفته در قاره آسیا، نیازمند بهبود و پیشرفت است. در ایران هوش مصنوعی در صنایعی همچون پزشکی، مالی، بازاریابی و فروش، حملونقل، امنیت و نظارت و خودروسازی کاربرد دارد. نیاز به قانونگذاری در مورد هوش مصنوعی در ایران احساس میشود و تلاشهایی در این زمینه انجام شده است. برای مثال مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی در چند گزارش نسبتاً جامع و مفید، نظرات کارشناسی خود را درباره ضرورتها و چشماندازهای اخلاقی و حقوقی «هوش مصنوعی و قانونگذاری» بیان کرده، اما هنوز قانونی مرتبط با هوش مصنوعی در ایران وضع نشده است.
در این راستا، میتوان با توجه به سیاستگذاریها و قوانین موجود در کشورهای پیشرفته و نیازهای اساسی کشور، پیشنهادهایی را مطرح کرد. از آنجا که داده ورودی اصلی هوش مصنوعی است، بحث مالکیت داده و حریم خصوصی در تمام حوزهها و جنبههای استفاده از هوش مصنوعی مطرح است. ارائه الحاقیه چهارمادهای هوش مصنوعی در برنامه هفتم قانون مدیریت دادهها و اطلاعات ملی مرکز پژوهشهای مجلس، به این نتیجه رسیده است که با وجود شناسایی حق حریم خصوصی در قانون اساسی، قوانین اجرایی برای تحقق امر حفاظت از حریم خصوصی وجود ندارد، بنابراین نیاز به قانونگذاری در این راستا ضروری است.
با توجه به کاربرد هوش مصنوعی در صنایعی مانند پزشکی و خودروسازی که احتمال خطا و آسیب در آنها وجود دارد، در زمینه قوانین مسئولیت مدنی و مسئولیت کیفری هوش مصنوعی باید مطالعات دقیق و جامعی در ایران صورت گیرد. همچنین هوش مصنوعی در سرمایهگذاری و کسبوکارها نیز کاربرد دارد. اطمینان از استفاده اخلاقی و ایمن هوش مصنوعی نیازمند وضع قوانین در زمینه حفظ حریم خصوصی و مبارزه با تبعیض الگوریتمی است.
با توجه به رونق کسبوکارها و برنامههای کاربردی اینترنتی و تلفن همراه، مانند تاکسیهای اینترنتی، پیامرسانها و شبکههای اجتماعی، وضع قوانین و سیاستگذاریهای ضدتبعیض هوش مصنوعی برای حمایت از کسبوکارها الزامی است. درنهایت، گسترش و ترویج هوش مصنوعی در ایران نیازمند برنامهریزی برای تجهیز زیرساختهای قانونی، نرمافزاری و سختافزاری است و حتی سیستم آموزشی باید برای رسیدن به این اهداف تغییر کند. با توجه به عملکرد کشورها در انجام برنامهریزیهای گسترده و تدوین دستورالعملهای متعدد برای آینده، ایران نیز باید در این عرصه و استفاده از ظرفیت موجود قدم بگذارد.
نتیجهگیری
بهدلیل چالشهای متعدد فناوری هوش مصنوعی، کشورها قوانین و سیاستهایی را برای مدیریت استفاده از این فناوری تدوین کردهاند. برخی از جوانب مهم در این قوانین، شامل تعیین مسئولیتهای قانونی برای عملکرد هوش مصنوعی، انتشار و بهاشتراکگذاری دادهها، حریم خصوصی کاربران و مسائل اخلاقی مرتبط با استفاده از هوش مصنوعی هستند.
با توجه به اهمیت هوش مصنوعی و تاثیرات آن در صنعت و جامعه، قانونگذاری مناسب در این حوزه برای ایران ضروری است. این قوانین باید مسئولیتهای قانونی و اخلاقی را تعیین، حریم خصوصی را تضمین و توسعه هوش مصنوعی را تشویق کنند. با توجه به جایگاه علمی مناسب هوش مصنوعی در ایران، میتوان از ظرفیت استادان و دانشجویان در توسعه سیاستگذاریها و قوانین هوش مصنوعی استفاده کرد. همچنین، میتوان از پیشرفتها و دستاوردهای سایر کشورها در زمینه پیشبرد هوش مصنوعی و قانونگذاری آن بهره برد؛ مانند سیاستی که چین در مورد قوانین مالکیت داده در پیش گرفته است. به این صورت که براساس قوانین و دستورالعملهای کشورهای موفق، سیاستگذاری خود را آغاز کرده و سپس با توجه به اهداف و شرایط کشور، تغییراتی روی آن اعمال شود.
* این مقاله برگرفته از مطالعه تطبیقی قوانین و سیاستگذاریهای هوش مصنوعی در کشورهای پیشرو و ارائه پیشنهادهایی برای ایران، نوشته محمدرضا حسینی و مهدی عزیزیمهماندوست است.
