توسعه همکاری تهران و ریاض میتواند ریسک تامین و سرمایهگذاری را کاهش دهد
ابزار معدنی تابآوری منطقهای
سرمایهگذاری مشترک، انتقال دانش فنی، همکاری شرکتهای معدنی و پیمانکاران و دسترسی به فناوریهای جدید، از جمله مسیرهایی است که میتواند هزینه و ریسک توسعه پروژههای معدنی را کاهش دهد. این همکاریها همچنین امکان ورود به ذخایر جدید و توسعه صنایع پاییندستی را فراهم میکند و برای کشورهایی که با محدودیت سرمایه یا فناوری مواجهند، اهمیت بیشتری دارد. در این چارچوب، نزدیکی اقتصادی ایران و عربستان میتواند فرصتی برای تعریف پروژههای مشترک معدنی ایجاد کند. بهویژه در حوزههایی مانند اکتشاف، فرآوری، تجهیزات و فناوری که ظرفیتهای دو کشور میتواند مکمل یکدیگر باشد.
چارچوب همکاریهای بلندمدت و پروژهمحور
دیدار اخیر سفیر عربستان سعودی در تهران با اعضای هیاتمدیره خانه معدن ایران، معدن را به یکی از محورهای تازه گفتوگوهای اقتصادی میان تهران و ریاض تبدیل کرده است. در نشستی که هفته گذشته با حضور رئیس اتاق ایران، رئیس خانه معدن ایران، رئیس هیات عامل ایمیدرو و جمعی از فعالان معدنی برگزار شد، دو طرف درباره ظرفیتهای همکاری در بخش معدن و صنایع معدنی گفتوگو کردند. محور مذاکرات، تنها تجارت مواد معدنی نبود. اکتشاف، فرآوری، سرمایهگذاری مشترک، انتقال فناوری، خدمات فنی و مهندسی، ماشینآلات و تجهیزات معدنی و ایجاد ارتباط میان شرکتهای دو کشور از جمله زمینههایی بود که برای همکاری مطرح شد.
به این ترتیب، پیشنهاد مطرحشده در این نشست حرکت از رابطه تجاری محدود به سمت همکاریهای بلندمدت و پروژهمحور بود. طرف ایرانی بر ظرفیتهای موجود در زنجیره معدن و صنایع معدنی ایران تاکید داشت و در مقابل، برنامههای عربستان برای توسعه بخش معدن و جذب سرمایه و فناوری مورد توجه قرار گرفت. به گفته طرفهای ایرانی، همکاری میان شرکتهای معدنی، پیمانکاران، مشاوران و سازندگان تجهیزات دو کشور میتواند یکی از مسیرهای توسعه روابط باشد. اکتشاف و فرآوری، فناوریهای نوین معدنکاری، هوشمندسازی، سرمایهگذاری مشترک، توسعه منابع انسانی و صنایع پاییندستی نیز از دیگر حوزههایی است که در این چارچوب مطرح شده است.
توسعه همکاریهای معدنی ریاض با جهان
همزمان با این گفتوگوها، عربستان در حال افزایش سرمایهگذاری و ظرفیت خود در بخش اکتشاف و استخراج مواد معدنی است. در تازهترین تحول، شرکت نفتی دولتی آرامکو و شرکت معدنی «معادن» عربستان در ماه اوت از برنامه تشکیل یک شرکت سرمایهگذاری مشترک برای اکتشاف مواد معدنی و استخراج سنگهای سخت در این کشور خبر دادند. بر اساس گزارش رویترز در ۲۷مرداد۱۴۰۵، تمرکز این شرکت مشترک بر اکتشاف مس خواهد بود و مواد معدنی دیگری از جمله روی، سرب و عناصر نادر خاکی نیز در دامنه فعالیت آن قرار میگیرند. این همکاری بخشی از تلاش عربستان برای توسعه بخش معدن و تنوعبخشی به اقتصاد این کشور است.
این همکاری نشان میدهد عربستان توسعه معدن را تنها به استخراج ذخایر موجود محدود نکرده و اکتشاف منابع جدید را نیز دنبال میکند. مس و دیگر مواد معدنی حیاتی، بهدلیل نقش آنها در فناوریهای مرتبط با گذار انرژی، خودروهای برقی، باتریها و تجهیزات انرژیهای تجدیدپذیر، در سالهای اخیر اهمیت بیشتری پیدا کردهاند. رویترز همچنین گزارش داده است که عربستان به دنبال افزایش دسترسی خود به مواد معدنی حیاتی است و توسعه بخش معدن را یکی از مسیرهای تنوعبخشی اقتصادی و کاهش وابستگی به نفت میداند. در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶ (۲۳ دی ۱۴۰۴) نیز عربستان و کانادا یک تفاهمنامه برای تقویت همکاری در حوزه منابع معدنی امضا کردند. بر اساس اعلام وزارت منابع طبیعی کانادا، این توافق بر توسعه تجارت و سرمایهگذاری در زنجیره ارزش مواد معدنی حیاتی، تبادل دانش و تقویت زنجیرههای تامین پایدار متمرکز است.
در نمونهای دیگر، شرکت معدنی «معادن» عربستان در ۲۹ دسامبر ۲۰۲۵ (۸ دی ۱۴۰۴) با شرکت استرالیایی Midana Exploration، برای تشکیل یک شرکت مشترک به توافق رسید. این شرکت قرار است در زمینه اکتشاف، توسعه، استخراج، فروش و بازاریابی مواد معدنی در مناطق دارای مجوز عربستان فعالیت کند. محدوده مجوزهای اکتشاف این همکاری بیش از ۲۴ هزار کیلومترمربع وسعت دارد. برای ایران، گسترش این ظرفیتها میتواند اهمیت همکاری با عربستان را از یک بازار صادراتی یا تجاری فراتر ببرد. عربستان در حال جذب سرمایه، فناوری و دانش فنی برای توسعه بخش معدن و زنجیرههای پاییندستی است و ایران نیز در حوزههایی مانند خدمات فنی و مهندسی، فرآوری و صنایع معدنی ظرفیتهایی دارد. از این رو، یکی از مسیرهای مورد بحث در دیدار تهران میتواند اتصال این دو مجموعه ظرفیت باشد. در صورت تبدیل این گفتوگوها به پروژههای مشخص، امکان شکلگیری همکاری بلندمدت میان بنگاههای معدنی دو کشور نیز افزایش خواهد یافت.
ظرفیت همکاری مشترک ایران و عربستان
در این رابطه آرمان خالقی دبیرکل خانه صنعت، معدن و تجارت ایران، با اشاره به ظرفیتهای همکاری معدنی میان ایران و عربستان، به «دنیایاقتصاد» گفت: توسعه روابط اقتصادی میان کشورهای منطقه میتواند به ایجاد ثبات بیشتر در مناسبات سیاسی و اقتصادی کمک کند و بخش معدن نیز یکی از حوزههایی است که ظرفیت مناسبی برای شکلگیری همکاریهای بلندمدت میان دو کشور دارد. وی درباره دیدار اخیر مسوولان بخش معدن ایران با طرف سعودی اظهار کرد: ایران و عربستان، علاوه بر ظرفیتهای نفتی، از ذخایر معدنی قابلتوجهی برخوردارند و میتوانند در بخشهایی از زنجیره معدن با یکدیگر همکاری کنند. هر دو کشور در گذشته با یکدیگر رقابتهای اقتصادی و سیاسی داشتهاند؛ اما بخشی از این رقابتها میتواند به رقابت سازنده در سطح منطقه تبدیل شود.
وی با بیان اینکه افزایش ارتباطات اقتصادی میان کشورهای منطقه میتواند نقش یک عامل ثباتآفرین را ایفا کند، افزود: هرچه روابط اقتصادی کشورها گستردهتر و متنوعتر باشد، هزینه ایجاد تنش نیز افزایش پیدا میکند. تجربه روابط اقتصادی ایران با برخی کشورهای منطقه نشان داده است که حتی در دورههای پرتنش، ارتباطات تجاری و اقتصادی میتواند بهعنوان یک عامل حفظکننده ارتباط میان کشورها عمل کند. خالقی ادامه داد: در مورد ایران و عربستان نیز باید به دنبال راههایی برای توسعه ارتباط میان بخشهای غیردولتی و بنگاههای اقتصادی دو کشور بود. این ارتباطات نباید صرفا به مناسبات دولتی محدود شود. هرچه شرکتها و فعالان اقتصادی بتوانند ارتباطات مستقیم و مستمر بیشتری ایجاد کنند، زمینه برای شکلگیری روابط پایدارتر فراهم خواهد شد.
وی در مورد ابعاد همکاریهای مشترک افزود: اکتشاف، توسعه فناوریهای نوین معدنکاری، نوآوری، توسعه تجهیزات و ماشینآلات معدنی و همچنین صنایع پاییندستی، از جمله حوزههایی هستند که میتوانند در چارچوب همکاریهای مشترک مورد بررسی قرار گیرند. اگر دو کشور بتوانند در این حوزهها پروژههای مشخص تعریف کنند، همکاری معدنی میتواند از سطح گفتوگو فراتر برود و به یک رابطه اقتصادی پایدار تبدیل شود. خالقی با تاکید بر نقش سرمایهگذاری در تعمیق روابط اقتصادی میان کشورها اظهار کرد: روابط تجاری ممکن است تحتتاثیر تحولات سیاسی در مقاطع مختلف کاهش پیدا کند یا حتی متوقف شود؛ اما سرمایهگذاری در بخشهایی مانند صنایع معدنی، ارتباط اقتصادی میان کشورها را عمیقتر میکند. زمانی که یک بنگاه در کشور دیگری سرمایهگذاری میکند، امنیت اقتصادی و ثبات روابط برای آن اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وی ادامه داد: سرمایهگذاری در پروژههای معدنی، بهدلیل زمانبر بودن اکتشاف، توسعه معدن و بازگشت سرمایه، به روابطی باثبات نیاز دارد. بنابراین، اگر قرار است همکاری معدنی ایران و عربستان وارد مرحله سرمایهگذاری شود، باید از ابتدا برای ریسکهای سیاسی و تغییرات احتمالی در روابط دو کشور راهکار مشخصی در نظر گرفته شود. دبیرکل خانه صنعت، معدن و تجارت ایران تاکید کرد: برای شکلگیری همکاری پایدار، صرفا امضای تفاهمنامه کافی نیست. دو طرف باید پروژههای مشخص و بستههای سرمایهگذاری تعریف کنند و برای سرمایهگذاران نیز تضمینهای لازم در نظر گرفته شود.
