سیمان ایران در آزمون رقابت جهانی
کاهش تقاضا در اقتصادهای توسعهیافته، تداوم سرمایهگذاری در کشورهای در حال توسعه، تغییر موازنه بازارهای صادراتی و حرکت شرکتهای بزرگ به سمت استقلال انرژی، چهار روندی هستند که در مجموع چشمانداز رقابت در این صنعت را بازتعریف میکنند.
افت تقاضا؛ تجربه ژاپن
تقاضای سیمان ژاپن در سال مالی۲۰۲۶ به حدود ۳۰میلیون تن رسیده است؛ سطحی که حتی از تقاضای سال۱۹۶۴، همزمان با نخستین المپیک توکیو، نیز پایینتر است. این در حالی است که مصرف سیمان این کشور در سال ۱۹۹۰ به اوج تاریخی ۸۶.۳میلیون تن رسیده بود. کاهش مستمر تقاضا طی ۶سال گذشته، نتیجه همزمان کاهش فعالیتهای ساختمانی، تغییرات جمعیتی، کمبود نیروی کار و اصلاحات بازار کار بوده است. در واکنش به این شرایط، شرکتهایی مانند میتسوبیشی اوبه و توکویاما برنامههایی برای کاهش ظرفیت یا خروج از فعالیت سیمان در دستور کار قرار دادهاند. اگرچه شرایط ایران با ژاپن قابل قیاس نیست، اما افت حدود ۸درصدی تقاضای داخلی سیمان در سال۱۴۰۴ نشان میدهد که تحولات سمت تقاضا نیز باید بهعنوان یکی از متغیرهای راهبردی صنعت مورد توجه قرار گیرد.
ظرفیت مازاد؛ تجربه ویتنام
ویتنام نمونه دیگری از چالشهای ساختاری صنعت سیمان را نشان میدهد. ظرفیت تولید این کشور از ۱۳۰میلیون تن در سال فراتر رفته، درحالیکه مصرف داخلی بین ۶۵ تا ۷۰میلیون تن برآورد میشود. این شکاف، وابستگی صنعت به صادرات را افزایش داده است؛ هرچند صادرات بیش از ۳۰میلیون تنی نیز تحت فشار کاهش قیمتهای جهانی و رشد هزینههای تولید قرار دارد. با وجود این شرایط، سرمایهگذاری در توسعه ظرفیت همچنان ادامه دارد و گروه هوانگ لانگ اخیرا کارخانهای با ظرفیت ۲.۳میلیون تن و خط تولید کلینکر ۷۲۰۰تن در روز را راهاندازی کرده است. در ایران نیز ظرفیت اسمی حدود ۹۰میلیون تن در برابر مصرف داخلی ۵۵ تا ۶۰میلیون تن قرار دارد. از این منظر، ساختار صنعت شباهتهایی با ویتنام دارد؛ با این تفاوت که ویتنام طی سالهای اخیر جایگاه باثباتتری در بازارهای صادراتی آسیای جنوب شرقی ایجاد کرده است. این موضوع، اهمیت تنوعبخشی و تثبیت بازارهای صادراتی ایران را بیش از پیش نمایان میکند.
انرژی؛ مزیت رقابتی جدید
یکی از تفاوتهای مهم میان تولیدکنندگان منطقهای، نحوه مواجهه با مساله انرژی است. درحالیکه صنعت سیمان ایران با محدودیتهای دورهای برق در تابستان و گاز در زمستان روبهرو است، برخی رقبا به سمت توسعه زیرساختهای مستقل انرژی حرکت کردهاند. شرکت اویاک ترکیه نیروگاه خورشیدی ۱۱۵مگاواتی خود را در آنکارا به بهرهبرداری رسانده که بزرگترین سامانه فتوولتائیک خودمصرف صنعتی این کشور محسوب میشود و حدود یکچهارم نیاز برق شرکت را تامین میکند. در افغانستان نیز یکی از پروژههای جدید سیمان، استفاده از ۹هزار پنل خورشیدی را در طراحی خود پیشبینی کرده است. این روند نشان میدهد که امنیت انرژی به تدریج از یک مزیت عملیاتی به یکی از مؤلفههای اصلی رقابتپذیری در صنعت سیمان تبدیل شده است.
تغییر موازنه بازارهای صادراتی
تحولات همسایگان ایران نیز میتواند بر آینده صادرات سیمان کشور اثرگذار باشد. افغانستان با سرمایهگذاری ۳۸۵میلیون دلاری، دو کارخانه جدید سیمان را با هدف کاهش وابستگی به واردات در دست احداث دارد. بهرهبرداری از این پروژهها طی ۲سال آینده میتواند بخشی از بازار صادراتی ایران را تحت تاثیر قرار دهد. در عراق نیز رشد تولید کارخانههای داخلی ادامه دارد؛ بهگونهایکه کارخانههای کبیسه، قائم و سنجار بهترتیب رشد ۳۷، ۱۷ و ۱۴درصدی تولید را نسبت به سال قبل ثبت کردهاند. هرچند عراق همچنان واردکننده سیمان است، اما روند افزایش تولید داخلی میتواند نیاز این کشور به واردات را در میانمدت کاهش دهد. پاکستان نیز با صدور مجوز احداث هفت کارخانه جدید و جذب حدود ۷۰۰میلیون دلار سرمایهگذاری، برنامه افزایش صادرات تا سطح ۱۲میلیون تن در افق ۲۰۲۸ را دنبال میکند؛ هدفی که مستقیما بازارهای مشترک صادراتی ایران را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
جمعبندی
مرور تحولات صنعت سیمان جهان در خرداد۱۴۰۵ نشان میدهد که رقابت در این صنعت بیش از گذشته بر سه محور اصلی استوار شده است: پایداری بازارهای صادراتی، امنیت تامین انرژی و انطباق ظرفیت تولید با تقاضای واقعی. از این منظر، صنعت سیمان ایران با سه چالش همزمان روبهرو است؛ کاهش تدریجی برخی بازارهای صادراتی سنتی، تداوم محدودیتهای انرژی و وجود ظرفیت مازاد نسبت به مصرف داخلی. تجربه کشورهایی مانند ژاپن، ویتنام، ترکیه، افغانستان و پاکستان نشان میدهد که پاسخ به این چالشها مستلزم رویکردی فعال در توسعه بازار، سرمایهگذاری در زیرساختهای انرژی و بازنگری در راهبردهای توسعه ظرفیت است. در غیر این صورت، مزیتهای کنونی صنعت بهتدریج در معرض فرسایش قرار خواهد گرفت.
* پژوهشگر صنعت سیمان
