سند توسعه زیرزمینی پایتخت در شورای عالی شهرسازی و معماری تصویب شد، تدارک ۳ لایه بارگذاری در اعماق زمین
پله اول پناهگاه تهران
جزئیات مکانی پناهگاههای پایتخت؛ در گفتوگوی «دنیایاقتصاد» با معاون شهرسازی و معماری شهرداری تهران
«سند راهبردی برنامهریزی فضاهای زیرسطحی شهر تهران» مداخله بزرگ در کالبد پایتخت است و از این رو این سند که مدیریت شهری بر مبنای تکالیف قانونی نسبت به تهیه آن اقدام کرده در شورای عالی شهرسازی و معماری بهعنوان سند بالادست توسعه زیرزمینی تهران به تصویب رسید. این سند پله اول تجهیز پایتخت به پناهگاه است. تا پیشاز این در نظام برنامهریزی شهری، سند بالادستی برای تعریف چارچوبهای توسعه فضاهای زیرسطحی بهصورت یکپارچه وجود نداشت و اقدامات صورتگرفته بهصورت موردی بود. از این رو مدیریت شهری نسبت به تهیه سند بالادستی در این خصوص اقدام کرد که این سند در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسید. تمرکز اصلی سند بر تغییر رویه حکمرانی از رویکرد تصمیمگیری مقطعی ـ موردی به رویکرد سیستماتیک، علمی و برنامهمحور و گذار از نگاه پروژهمحوری صرف به حکمرانی یکپارچه فضاهای زیرسطحی، ارتقای تابآوری شهری، بهبود کیفیت فضاهای عمومی و استفاده کارآمد از زمین است. درواقع قرار است که این طرح، توسعه هدفمند و مشروط فضای زیرسطحی در پاسخ به نیازهای اثباتشده شهری، با تقدم حفاظت و ایمنی در پیوند با سازمان فضایی شهر را پیش ببرد.
ایجاد سند راهبردی برای استفاده از فضاهای زیرسطحی شهری تهران جزء تکالیف قانونی مدیریت شهری بوده و در عین حال یک خلأ مهم در نظام برنامهریزی شهری محسوب میشود. در عین حال نیاز شهر به ایجاد پناهگاه ایمن شهری نیز ضرورت تدین این برنامه را شدت بخشید. این سند راهبردی سهلایه زیرسطحی برای پایتخت تعریف کرده است که سطح اول (کم عمقترین) کارکردهای خدماتی-اجتماعی خواهد داشت و بخشی از این خدمات انتفاعی و سودآور خواهند بود. لایه میانی کارکرد حملونقلی و ترافیکی خواهد داشت. لایه زیرین با بیشترین عمق نیز قرار است با هدف تامین و تجهیز زیرساختهای ضروری شهری، افزایش تابآوری، پدافند غیرعامل و مدیریت بحران ایجاد میشود. مطابق اطلاعات معاونت شهرسازی شهرداری تهران، قرار است که در گام ابتدایی ۳۰ همت بهعنوان اهرم فعالسازی توسعه زیرسطحی پایتخت اختصاص داده شود.
اتاق امن از چه زمانی الزامی میشود؟
طرح الزام شهرداری تهران به احداث و بهرهبرداری از پناهگاهها و فضاهای امن شهری و رعایت الزامات پدافند غیرعامل در ساختمانها و طرحهای شهری در شورای شهر تهران با اکثریت آرا به تصویب رسید؛ بخشی از این طرح به ساخت پناهگاه و اتاق امن در تمام ساختمانهای مسکونی تاکید دارد بهنحوی که صدور پروانه ساختمانی و پایان کار برای تمامی ساختمانها منوط به رعایت الزامات پدافند غیرعامل و تامین فضای امن و پناهگاه استاندارد مطابق با الزامات مبحث۲۱ مقررات ملی ساختمان و دستورالعمل اجرایی تهیه شده باشد.
اگرچه این مصوبه در شورای شهر به تصویب رسید، اما چه زمانی قابلیت اجرا دارد؟ درواقع پروانههای ساختمانی که امسال صادر میشوند نیز ملزم به در نظر گرفتن فضای امن و پناهگاه میشوند یا خیر؟
نصرالله آبادیان، معاون شهرسازی و معماری شهرداری تهران، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» زمان الزام ساختمانها به درنظر گرفتن اتاق امن و فضای پناهگاهی را منوط به تصویب الزامات اجرایی از سوی مرکز تحقیقات مسکن وزارت راهوشهرسازی، معاونت مسکن وزارت راه و شهرسازی (دفتر مقررات ملی ساختمان) و سازمان نظام مهندسی براساس مقررات مبحث ۲۱ دانست و گفت: پس از آنکه الزامات و مقرات اجرایی از سوی نهاد سیاستگذار تدوین و ابلاغ شود، مدیریت شهری در زمان صدور پروانه و پایان کار بر اجرای این مقررات در ساختمانهای مسکونی نظارت میکند.
وی تاکید کرد: مصوبه اخیر شورای شهر با درنظر گرفتن تمام ملاحظات با هدف جلوگیری از طولانی شدن زمان صدور پروانه و پایان کار انجام شده و تاثیری بر افزایش زمان ساختوساز به دلیل افزایش نظارتها برجای نمیگذارد.
ساخت ۷ پناهگاه برای پایتخت
آبادیان، معاون شهرسازی و معماری شهرداری تهران، درخصوص وضعیت پناهگاههای عمومی گفت: مدیریت شهری به جدیت به دنبال ایجاد پناهگاهعمومی در تهران است، مصوبه ایجاد فضای زیرسطحی یکی از اقدامات مهمی است که بستر ایجاد پناهگاه عمومی را فراهم میکند. همچنین امیدواریم که تا مهر ماه دستورالعمل و برنامه اجرایی برای احداث ۶پناهگاه در مقیاس محله و یک پناهگاه در مقیاس شهر تهران آماده شده و پس از تصویب در کمیسیون ماده ۵ وارد فاز اجرایی شود. البته مدیریت شهری درصدد است تا در ادامه در هر منطقه تهران یک پناهگاه ایجاد کند.
کارآییهای پیشنهادی برای زیرسطح پایتخت
در «سند راهبردی برنامهریزی فضاهای زیرسطحی شهر تهران» سه لایه طبقه زیرسطحی تعریف شده است. در این سه لایه خدمات اصلی شامل «اجتماعی ـ خدماتی»، «ترافیکی» و «زیرساختی ـ پشتیبانی» یا ترکیبی از آنها در نظر گرفته شده است. برای اولین سطح که عمق کمتری از سطح زمین دارد، ارائه خدمات «اجتماعی-خدماتی» در نظر گرفته شده که بخشی از آنها عمومی و بخشی انتفاعی خواهد بود. ویژگی اصلی این بخش حضور شهروندان و شکلگیری تعاملات اجتماعی است. ایجاد فضاهای عمومی متنوع و سرزنده، اتصال پایانهها و ایستگاههای شهری، ایجاد مراکز خدماتی و فرهنگی و فراهمکردن فضاهایی برای تفریح، خرید و مشارکت شهروندان، از مهمترین کارکردهای اینگونه است. این فضاها باید از امنیت، ایمنی و نظارت مناسب برخوردار باشند.
لایه بعدی زیرسطحی به ارائه خدمات ترافیکی تمرکز میپردازد. ویژگی اصلی این گونه، دارابودن کارکرد مشخص حملونقلی و ترافیکی است. این فضاها با هدف رفع مشکلات حملونقل، تفکیک مسیرهای سواره و پیاده، کاهش طول سفر، افزایش بهرهوری حملونقل عمومی، توسعه پارکینگهای زیرسطحی و روانسازی ترافیک ایجاد میشوند. نمونههای آن شامل خطوط و ایستگاههای مترو؛ تونلهای سواره؛ ایستگاهها و پایانهها و پارکسوارها؛ زیرگذرهای سواره و پیاده؛ پارکینگهای زیرسطحی میشود. لایه زیرین برای ارائه خدمات زیرساختی-پشتیبانی کارآیی خواهد داشت. این لایه با هدف تامین و تجهیز زیرساختهای ضروری شهری، افزایش تابآوری، پدافند غیرعامل و مدیریت بحران ایجاد میشود.
مهمترین کارکردهای آن عبارتاند از: ساماندهی و پشتیبانی از خدمات شهری؛ نظمدهی به تاسیسات زیرزمینی آب، برق و مخابرات؛ کاهش شلوغی و هزینههای زیرساختی؛ انتقال برخی صنایع و تاسیسات به زیرسطح؛ آزادسازی زمینهای سطحی و ارتقای کیفیت فضاهای عمومی؛ ایجاد ظرفیتهای پناهگاهی و افزایش تابآوری شهری. برای تعیین پهنههای مستعد توسعه فضاهای زیرسطحی، معیارهای اصلی و همچنین نقش و میزان تاثیر هر یک از آنها در دستیابی به هدف اصلی، یعنی شناسایی پهنههای مناسب برای توسعه فضاهای زیرسطحی، تعریف شده است. در این فرآیند، ابعاد موضوعی پنجگانه بر اساس معیارهای مشخص، ارزیابی و میزان قابلیت هر پهنه برای توسعه زیرسطحی تعیین میشود. با تصویب این سند راهبردی مدیریت شهری تهران موظف شد تا ظرف مدت ۶ماه از ابلاغ این سند، دستورالعمل اجرایی و اولویتبندی پهنههای زیرسطحی را در قالب «برنامه عملیاتی زیرسطحی شهر تهران» با رعایت مفاد این سند، مشتمل بر اسناد خروجی تهیه و ارائه کند.
اتاق امن به ۱۴۰۶ میرسد؟
کارشناسان مهندسی تاکید دارند که موضوع ایجاد فضاهای امن و پناهگاههای چندمنظوره، موضوعی تخصصی و بینبخشی است و برای اجرای صحیح آن باید همزمان به الزامات معماری، سازهای، تاسیسات، ایمنی و پدافند غیرعامل توجه شود. البته کار از نقطه صفر شروع نمیشود. در مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان و همچنین دستورالعملها و الزامات تخصصی پدافند غیرعامل، مبانی و الزامات اصلی این موضوع پیشبینی شده است. در طرح شورای شهر نیز همین اسناد به عنوان مبنای تدوین و اجرای ضوابط مورد توجه قرار گرفتهاند. بنابراین بخش مهمی از کار، تدوین جزئیات اجرایی و بومیسازی این الزامات برای ساختمانهای تهران است؛ از جمله اینکه فضای امن و پناهگاه در ساختمانهای مختلف با چه مشخصات معماری و سازهای طراحی شود، چه الزامات تاسیساتی و تجهیزاتی داشته باشد و فرآیند کنترل نقشه و نظارت بر اجرای آن چگونه انجام شود.
در متن مصوبه برای تدوین ضوابط اجرایی مورد نیاز، مهلت حداکثر سه ماه از تاریخ ابلاغ پیشبینی شده است. از طرف دیگر، برای تهیه نقشههای استاندارد تیپ پناهگاه برای ساختمانهای مختلف نیز پس از تصویب آییننامه اجرایی، مهلت سهماهه در نظر گرفته شده است. بنابراین اگر فرآیند تدوین، تصویب و ابلاغ ضوابط طبق برنامه انجام شود و هماهنگی میان دستگاههای مسوول بدون وقفه صورت گیرد، برآورد میشود که در یک بازه حدود سهماهه بتوان چارچوب اصلی ضوابط فنی و اجرایی را مشخص کرد و در مجموع طی حدود ۶ تا ۹ماه، زیرساختهای لازم برای عملیاتی شدن این الزامات در فرآیند طراحی، کنترل و نظارت ساختمانهای مشمول در تهران فراهم شود.
البته این زمانبندی، مشروط به ابلاغ بهموقع ضوابط و انجام هماهنگیهای لازم میان وزارت راه و شهرسازی، سازمان پدافند غیرعامل، شهرداری تهران و سازمان نظام مهندسی است و نمیتوان بدون مشخص شدن زمان ابلاغ نهایی، تاریخ قطعی برای اجرای کامل آن اعلام کرد. این طرح نباید صرفا به اضافه شدن یک الزام جدید به فرآیند صدور پروانه ساختمانی محدود شود. اگر قرار است برای هر ساختمان فضای امن یا پناهگاه پیشبینی شود، این فضا باید از مرحله طراحی تا اجرا، دارای ضوابط روشن، قابلیت کنترل فنی و امکان بهرهبرداری واقعی در شرایط بحران باشد.
