فرصت‌سازی از بحران با تاب‌آوری مالی
عماد گل‌محمدی * رضا گل‌محمدی **
جهان امروز با بحران‌های پیاپی و شوک‌های غیرمنتظره روبه‌رو است. بحران مالی سال ۲۰۰۸ میلادی نشان داد که ورشکستگی یک نهاد مالی بزرگ چگونه می‌تواند به یک فاجعه اقتصادی جهانی تبدیل شود. در آن بحران، ناتوانی یک بانک بزرگ در پرداخت بدهی‌هایش، باعث ورشکستگی شرکت‌های متعدد دیگری شد. این موضوع اثرات زنجیره‌ای ویرانگری را در سطح جهان به جا گذاشت. این تجربه تلخ ثابت کرد که ساختارهای مالی شکننده در برابر شوک‌ها به سرعت دچار فروپاشی می‌شوند.
در شرایط کنونی اقتصاد ایران، سازمان‌ها با شوک‌های شدید و پیوسته‌ای مانند تورم بالا، نوسانات شدید نرخ ارز و محدودیت‌های تجارت خارجی دست و پنجه نرم می‌کنند. بسیاری از مدیران برای بهینه‌سازی هزینه‌ها به سراغ مدل‌های ناب می‌روند. در این مدل‌ها هیچ ذخیره احتیاطی برای روز مبادا و هیچ هزینه اضافه‌ای نگه داشته نمی‌شود.
این رویکرد در دوره‌های ثبات اقتصادی بسیار کارآمد است. اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که این مدل‌ها در دوران بحران، ساختارهایی با شکنندگی فوق‌العاده ایجاد می‌کنند. زمانی که بحران‌های سیستمی با شدت بالا رخ می‌دهند، فقدان فضای عملیاتی و نبود ضربه‌گیرهای نقدینگی (اندوخته‌های نقدی احتیاطی)، به فروپاشی پیاپی (شکست‌های زنجیره‌ای) شرکت‌ها منجر می‌شود. بنابراین، توجه به تاب‌آوری مالی به یک ضرورت انکار‌ناپذیر برای مدیران ایرانی تبدیل شده است.
چیستی تاب‌آوری مالی
تاب‌آوری مالی به معنای ظرفیت یک سیستم برای جذب شوک‌های مالی، انطباق موفقیت‌آمیز با ناملایمات و بازیابی از آنها است. این مفهوم یک سازه چند بعدی است و صرفا به داشتن پول در حساب بانکی محدود نمی‌شود. پژوهشگران چهار حوزه منابع کلیدی را برای آن برمی‌شمارند.
این حوزه‌ها شامل منابع اقتصادی (مانند درآمد و پس‌انداز)، منابع مالی (دسترسی به خدمات مالی)، سواد مالی (دانش و رفتار صحیح مالی) و سرمایه اجتماعی (حمایت خانواده و شبکه‌های اجتماعی) می‌شوند. سازمانی که این چهار بعد را تقویت کند، می‌تواند در برابر تهدیدهای بالقوه مقاومت کند، با رویدادهای نامطلوب مقابله کند و با شرایط در حال تغییر انطباق یابد.
با این حال، ادبیات نوین مدیریت مالی گامی فراتر از تاب‌آوری برداشته است. متخصصان مفهوم رشد در دل بحران یا فرصت‌سازی از بحران را مطرح می‌کنند. تاب‌آوری به معنای بازگشت به تعادل و وضعیت قبل از شوک است. اما سازمانی که از دل بحران رشد می‌کند، چه ویژگی‌هایی دارد؟
این سازمان‌ها به جای انفعال، به صورت فعالانه به دنبال شکار فرصت‌ها می‌روند. آنها با تکیه بر ذخایر مالی قوی در زمان بحران، دارایی‌های ارزان‌قیمت رقبای ورشکسته را خریداری می‌کنند. آنها از نیروی انسانی متخصصی که توسط سایر شرکت‌ها اخراج شده‌اند، استقبال می‌کنند. آنها سهم بازار خود را در زمانی که رقبا در حال عقب‌نشینی هستند، به طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهند. در واقع، این سازمان‌ها از آشفتگی و بی‌نظمی بازار به عنوان یک مزیت رقابتی نامتعارف استفاده می‌کنند. آنها بحران را به عنوان یک فرصت طلایی برای جهش به جلو می‌بینند.
راهکارهای سیاستی
مدیران و سیاستگذاران سازمان‌ها برای دستیابی به این قابلیت، باید راهکارهای عملیاتی مشخصی را در پیش بگیرند.
نخستین راهکار، تشکیل آگاهانه ذخایر مالی مازاد است.
مدیران نباید تمام سرمایه را در فعالیت‌های جاری هزینه کنند. آنها باید بخشی از نقدینگی را به صورت ذخیره نگهداری کنند تا در زمان رکود شدید در بازارهای مالی
(توقف وام‌دهی بانک‌ها) به عنوان یک سپر ایمنی عمل کند. با توجه به تورم بالای ایران، نگهداری این ذخایر صرفا به شکل ریال توصیه نمی‌شود. مدیران باید ذخایر خود را به شکل دارایی‌های ارزش‌محور مانند طلا، ارز یا کالاهای استراتژیک حفظ کنند تا قدرت خرید آنها در برابر تورم حفظ شود.
سازمان‌ها همچنین باید ظرفیت بدهی استفاده‌نشده را حفظ کنند. مدیران باید نسبت بدهی شرکت را در سطحی کمتر از حداکثر توان استقراض نگه دارند تا در صورت نیاز فوری، امکان دریافت وام اضطراری را داشته باشند. انعطاف‌پذیری در ساختار سررسید بدهی‌ها نیز از بروز بحران نقدینگی جلوگیری می‌کند.
دومین راهکار به بازتخصیص چابک سرمایه مربوط می‌شود. مدیران مالی باید جریان‌های سرمایه‌گذاری را از فعالیت‌های بالغ و آسیب‌پذیر به سمت بخش‌های نوظهور هدایت کنند. در شرایط ایران، این به معنای حرکت دادن سرمایه‌ها به سمت محصولاتی است که در دوران تحریم و بحران، تقاضای پایدارتری دارند یا امکان صادرات دارند. مدیریت فعال سرمایه در گردش نیز بسیار حیاتی است. مدیران باید برای وصول مطالبات از مشتریان سخت‌گیرانه‌تر عمل کنند. آنها باید برای تمدید مهلت پرداخت به تامین‌کنندگان، مذاکره کنند. همچنین باید موجودی انبار را به حداقل برسانند تا سرمایه در گردش شرکت در زمان بحران آزاد بماند و شرکت را از نقدینگی محروم نکند.
سومین راهکار بر برنامه‌ریزی و رهبری متمرکز است. مدیران باید مکانیسم‌های تاب‌آوری برنامه‌ریزی‌شده را در سازمان پیاده‌سازی کنند. این مکانیسم‌ها شامل برنامه‌ریزی سناریوهای مختلف است. مدیران باید سناریوهایی مانند جهش ناگهانی نرخ ارز، اختلال در تامین انرژی یا تغییرات ناگهانی قوانین را پیش‌بینی کنند و برای هر سناریو، یک برنامه واکنش سریع داشته باشند.
همچنین مدیران باید استراتژی‌های تاب‌آوری انطباقی را در سازمان خود پیاده‌سازی کنند.
یکی از این استراتژی‌ها، پرورش رهبری سازمانی تاب‌آور است. رهبری سازمانی تاب‌آور، یعنی مدیران در زمان بحران خونسردی خود را حفظ کنند. آنها نباید با ترس و اضطراب، تیم را مدیریت کنند. بلکه باید با شفافیت با کارکنان صحبت کنند و به آنها اطمینان بدهند که از پس مشکلات بر خواهند آمد. استراتژی دیگر، ایجاد فرهنگ سازمانی قوی است.
فرهنگ سازمانی قوی یعنی کارکنان در محیط کار احساس امنیت روانی داشته باشند. آنها باید بدون ترس از تنبیه، مشکلات و ایده‌های خود را با مدیران در میان بگذارند. وقتی سازمان این دو ویژگی را داشته باشد، قدرت پاسخگویی پویا پیدا می‌کند. این یعنی سازمان می‌تواند به سرعت و به شکلی منعطف به تغییرات ناگهانی بازار واکنش نشان دهد.
برای آمادگی پیش از بحران، سازمان‌ها باید مدیریت ریسک سازمانی را جدی بگیرند. مدیران باید پرسش «چه چیزی ممکن است اشتباه شود؟» را به یک عادت روزانه در جلسات خود تبدیل کنند.
این کار باعث می‌شود کارکنان از قبل برای ریسک‌های جدید آماده شوند و با دیدن کوچک‌ترین نشانه‌های خطر، آن را به مدیران گزارش دهند.
در زمان وقوع بحران نیز، مدیران باید حس اعتماد و امنیت روانی را در سازمان تقویت کنند.
آنها باید به تیم‌های عملیاتی اختیار بدهند تا در نبود مدیران ارشد، بتوانند سریع و بدون ترس تصمیم‌های درست را بگیرند.
سازمان‌های ایرانی در شرایط کنونی نیازمند یک بازنگری بنیادین در معماری مالی خود هستند. آنها باید از تمرکز صرف بر کارآیی کوتاه‌مدت دست بردارند. مدیران باید ذخایر مالی را به عنوان یک حق بیمه استراتژیک برای بقا در برابر عدم قطعیت‌های اقتصادی بپذیرند. حرکت به سمت تاب‌آوری مالی و فرصت‌سازی از بحران به سازمان‌ها کمک می‌کند در دل بحران‌های اقتصادی از فروپاشی در امان بمانند.
این رویکرد همچنین به آنها اجازه می‌دهد با تصاحب دارایی‌های ارزان‌قیمت رقبای آسیب‌دیده، موقعیت خود را در بازار تثبیت کنند. این همان رمز بقا و موفقیت در اقتصاد پرتلاطم امروز است.
* پژوهشگر و مدرس حوزه کسب و کار
** دانشجوی کارشناسی ارشد مدیریت مالی
