جلال خالقی مطلق که بود و چه کرد؟
استاد بیهمتای شاهنامه
سجاد آیدنلو، شاهنامهشناس، از او به عنوان صدرنشین تحقیقات شاهنامهشناختی یاد میکند و میگوید تصحیح و تحقیق شاهنامهشناختی را باید به دو برهه پیش از ظهور استاد خالقی مطلق و پس از ظهور او تقسیم کرد. او گفت بدون مبالغه و بدون هیچ احساس و هیجانی باید بگویم در تاریخ تحقیقات شاهنامهشناختی اعم از کارهایی که ایرانشناسان و پژوهندگان غربی انجام دادهاند و کارهایی که استادان و محققان ایرانی انجام دادهاند، آقای دکتر خالقی مطلق بیهیچ تردیدی به لحاظ کمیت و کیفیت کارها صدرنشین است و در رتبه اول قرار دارد.
آیدنلو تاکید کرد: نه در میان خارجیها و نه در میان ایرانیها هیچ محققی را نداریم که از نظر کمیت و کیفیت بهتر و بیشتر از دکتر خالقی مطلق در حوزه شاهنامهشناسی کار کرده باشد. ایشان بزرگترین شاهنامهشناس تاریخ تحقیقات شاهنامهشناختی ایران و جهان است. این نویسنده و پژوهشگر توضیح داد: ایشان جزو معدود محققان ایرانی است که به تأسی از روش درست پژوهندگان خارجی، سراسر عمر خود را به شکل تخصصی و متمرکز در یک حوزه معین صرف کرد. آفتی که در برخی یا بیشتر پژوهندگان و استادان ایرانی دیده میشود، پراکندهکاری است؛ در حوزههای مختلف ادب فارسی مطالعه میکنند و مقاله و کتاب مینویسند. شمار کسانی که به شکل تخصصی و متمرکز در یک حوزه، کار میکنند در بین محققان ایرانی متاسفانه بسیار کم است. او با تأکید بر اینکه تخصص و تمرکزگرایی در یک حوزه خاص، شاخص روششناختی مهمی است، گفت: دکتر خالقی مطلق بیش از ۵۰ سال از عمر خود را مشخصا صرف پژوهش در شاهنامه کرد. او در خارج از ایران تحصیلات دکتری خود را به پایان رساند و همانجا در آلمان استخدام شد، تدریس کرد و بازنشسته شد، روش درست مطالعه و تحقیق را از شیوههای اروپاییها آموخت و به صورت مشخص در حوزه شاهنامه کار کرد.
این شاهنامهشناس درباره دیگر ویژگی مهم شخصیت علمی جلال خالقی مطلق گفت: ایشان با مطالعه مبانی نظری اصول تصحیح و تحقیق متن در اروپا و با تأمل در تحقیقات ایرانشناسان غربی، روششناسی درست تحقیق متن یا متنشناسی را آموخته بود که این موضوع را روی شاهنامه فردوسی پیاده کرد. از نظر روشی میشود تصحیح ایشان را جزو شاهکارهای تصحیح متون فارسی از نظر روش به شمار آورد. اگر بخواهیم چند متن را که نمونه شاخص به کار بستن روش درست تحقیق و تصحیح و تحلیل متن در ادب فارسی هستند مطرح کنیم، یکی از برجستهترین آنها، کار آقای خالقی مطلق است و بهجرات اگر بخواهیم دو یا سه اثر شاهکار نام ببریم حتما تصحیح جلال خالقی مطلق به لحاظ روش جزو دو سه تای اول است.
سجاد آیدنلو توضیح داد: زحمتی که ایشان برای تصحیح کشید مبتنی بر روشی که اشاره رفت، این است که سالها با هزینه شخصی بعد از شناسایی نسخ خطی شاهنامه، تصویر آنها را به دست آورد. صحبت زمانی است که مانند امروز پیدیاف و تصویر دیجیتالشده نسخ در دسترس نبود و لزوما باید به شکل کاغذی یا میکروفیلم در اختیار میداشتید. استاد خالقی با زحمت این میکروفیلمها را از کتابخانههای جهان جمعآوری کرده بود. البته خودشان هم به ماجراهای رسیدن یا نرسیدن برخی از نسخهها به دستشان و زحمتهایی که کشیده بود تا آنها به دست آورد، اشاره کرده بود. پس از بررسی ۵۰ نسخه خطی شاهنامه که متنی گسترده و زمانبر است و بررسی این نسخهها ۱۰ سال زمان برده، ۱۶ نسخه خطی را برای تصحیح خود مبنا قرار داده است. برای اولینبار کسی با این تعدد و کمیت از نسخههای خطی یعنی ۱۶ نسخه از دستنویسهای شاهنامه به کار تصحیح شاهنامه پرداخته است.
او سپس اظهار کرد: پیش از کار آقای خالقی مطلق هیچ تصحیحی از شاهنامه نداریم که بر این تعداد نسخ قدیمی و معتبر استوار بوده باشد. البته ایشان فقط به نسخهها اکتفا نکرده و از منابع فرعی و جانبی تصحیح شاهنامه هم استفاده کرده که این امر کار تصحیح او را استوار کرده است، بهویژه اینکه برای اولینبار قدیمیترین نسخه شناختهشده شاهنامه تا امروز، نسخه فلورانس ۶۱۴ هجری قمری را اساس کار خود قرار داد و آن را با عرضه گسترده نسخه بدلها یا اختلاف نسخهها در زیرنویسهای متن منتشر کرد که این شیوه برای نخستین بار بود که در تصحیح متون فارسی عرضه میشد؛ یعنی آوردن اختلاف نسخهها در زیر صفحات به شکل گسترده.
این استاد دانشگاه گفت: استاد خالقی مطلق فقط به تصحیح شاهنامه با اصول درست اکتفا نکرد بلکه برای بیتهای دشوار و مهم شاهنامه توضیحاتی نوشت که با عنوان «یادداشتهای شاهنامه» نخست در آمریکا و بعد در ایران چاپ کرد؛ یعنی ما هم متن ایشان را در اختیار داریم و هم نظر ایشان را درباره معانی لغات و ترکیبها و علل انتخاب برخی از صورتها در متن. در واقع متن همراه با توضیح است؛ معمولا بسیاری از متون تصحیحی ما فقط متن هستند و شما توضیحات مصحح را نمیبینید. اگر به دیوانهای حافظ به عنوان یکی از دو متن پرخواننده و پرتصحیح ادب فارسی در کنار شاهنامه نگاهی بیندازید، متوجه میشوید همه تصحیح متن است یعنی مصحح متن را تصحیح کرده و کنار گذاشته است و دیگران هستند که روی آنها شرح و توضیح نوشتهاند؛ اما دکتر خالقی هم تصحیح کرده، هم شرح نوشته و هم واژهنامه نوشته است.
او درباره اینکه استاد خالقی مطلق سالها به دور از ایران به شاهنامه پرداخت، توضیح داد: اقامت درازمدت ایشان از حدود ۵۰ سال پیش در آلمان، ما دانشجویان و شاگردان و علاقهمندان ایرانی را از بهرهمندی مدام از محضر ایشان بیفیض میکرد اما خوشبختانه ایشان از میانههای دهه ۸۰ به بعد تا زمانی که توان جسمی داشتند سفرهای متعدد خوب و پرباری به ایران کرد، مخصوصا در ایام اردیبهشت در جلساتی که به مناسب روز بزرگداشت فردوسی برگزار میشد، در ایران حضور میداشت.
