شاهد «شاپرک» از رکود با فیلترینگ

شاپرک گزارش تازه‌‌ترین آمار تراکنش‌‌های این شبکه را برای مهرماه منتشر کرد. در این گزارش به آمار و ارقام مختلف در حوزه تراکنش‌‌ها و عملکرد بازیگران مختلف محیط پرداخت‌‌های بانکی اشاره شده است. بر اساس این گزارش، تقریبا بانک ملی ایران در بیشتر زمینه‌ها پیشتاز بوده و پس از آن هم بانک ملت و سپه قرار دارند. در ادامه جزئیات این گزارش بررسی خواهد شد. همچنین این گزارش نشان می‌دهد که تعداد کارت‌های بانکی فعال حدود یک‌درصد کاهش داشته است.

اهمیت شاپرک و گزارش‌های آن

تراکنش‌‌های بانکی به کمک ابزارهای پرداخت یکی از مهم‌ترین امور روزمره انسان‌‌ها محسوب می‌شوند. به کمک ابزارهای پرداخت اعتبار از شخصی به شخص دیگر منتقل شده و عملیات انتقال اعتبار بدون دخالت فیزیکی اسکناس‌‌ها صورت می‌‌پذیرد. به همین منظور سامانه شبکه الکترونیک پرداخت‌‌ کارتی (به اختصار: شاپرک) پدید آمده تا با یکپارچه‌سازی ارائه‌‌دهندگان خدمات پرداخت کارتی، سرعت و امنیت انتقال اعتبار را افزایش دهد. از آنجا که تقریبا تمامی بانک‌ها و موسسات مالی موجود در ایران به این شبکه متصل بوده و خدمات خود را بر بستر آن ارائه می‌دهند، بررسی گزارش‌های این شبکه می‌تواند اطلاعات خوبی را از عملکرد بخش‌های مختلف شبکه پرداختی کشور ارائه دهد. در ادامه عملکرد بانک‌ها در مهرماه سال جاری بر اساس گزارش منتشر شده از شاپرک بررسی خواهد شد.

عملکرد بانک‌ها در بازاریابی خدمات شاپرکی

از سهم بانک‌ها در تعداد و مبلغ کل تراکنش‌‌های شبکه بانکی می‌توان عملکرد آنان را در کیفیت ارائه خدمات کارتی و بازاریابی سنجید. بر این اساس، هر بانکی که سهم بیشتری را از این شاخص به دست آورده باشد نشان می‌دهد که عملکرد بهتری در این حوزه داشته است. در بررسی این شاخص سه حوزه کارتخوان‌‌های فروشگاهی، ابزار پذیرش اینترنتی و ابزار پذیرش موبایلی مورد بررسی قرار می‌گیرند. به‌طور کلی، بانک ملت با سهم ۰۵/ ۱۸ درصدی از تعداد تراکنش‌ها و سهم ۱۳/ ۱۸ درصدی از مبلغ تراکنش‌ها بیش از دیگر بانک‌ها در حوزه تراکنش‌‌ها موثر بوده است. پس از این بانک هم، در حوزه کل تعداد تراکنش‌‌های بانکی، بانک سپه با سهم ۳۵/ ۱۶ درصدی و در حوزه کل مبلغ تراکنش‌‌ها بانک ملی ایران با سهم ۰۹/ ۱۳ درصدی قرار دارد.

بر اساس بررسی آمارهای گزارش شاپرک، سه بانک سپه، ملت و ملی ایران به ترتیب بیشترین سهم را از تعداد تراکنش‌‌های کارتخوان‌‌های سطح کشور داشته‌‌اند. در حوزه ابزار پذیرش اینترنتی مانند اینترنت بانک‌ها، سه بانک ملی ایران، ملت و کشاورزی پیشتازی کرده و سهم بیشتری را در تعداد تراکنش‌‌ها به خود اختصاص داده‌‌اند. در تراکنش‌‌های مربوط به ابزار موبایلی که ازجمله مهم‌ترین آنان می‌توان به کدهای USSD و موبایل بانک‌ها اشاره کرد؛ سه بانک ملت، اقتصاد نوین و آینده بیشترین سهم تراکنش‌‌ها را داشته‌‌اند. در بخش سهم بانک‌ها از ارزش تراکنش‌‌های کارتی نیز در حوزه کارتخوان‌‌ها سه بانک ملت، ملی ایران و صادرات موفق‌‌تر از دیگران عمل کرده‌‌اند. در موضوع مبلغ ابزار پذیرش اینترنتی سه بانک ملت، تجارت و صادرات پیشتاز بوده و در حوزه ابزار پذیرش موبایلی نیز سه بانک ملت، آینده و اقتصاد نوین بهتر از دیگران عمل کرده‌‌اند.

بررسی میزان تمرکز خدمات

با اندازه‌گیری شاخص هرفیندال - هیرشمن می‌توان میزان تمرکز در بازار هر حوزه را بررسی کرد. به عبارت دیگر با کمک این شاخص هم می‌توان متوجه شد که در بازار کدام حوزه رقابت بیشتری وجود دارد و کدام بانک‌ها توان انحصار بالاتر و کدام بانک‌ها توان انحصار پایین‌‌تری دارند. هرچه میزان عدد شاخص کمتر باشد، توان انحصار کمتر و در نتیجه بازار رقابتی‌تر و هرچه عدد شاخص بیشتر باشد، میزان انحصار در آن بازار بیشتر و توان انحصاری بانک نیز بالاتر است.

در حوزه کارتخوان‌‌های فروشگاهی، بانک سپه توان انحصاری بالاتری با عدد شاخص ۳۰۴ نسبت به دیگر بانک‌ها دارد. پس از این بانک نیز به ترتیب بانک‌های ملت و ملی ایران با عدد شاخص ۲۹۳ و ۱۷۴ به ترتیب در جایگاه‌های دوم و سوم قرار دارند. در حوزه ابزار پذیرش اینترنتی، در جایگاه اول بانک ملی ایران با عدد ۷۲۶ قرار داشته و پس از آن نیز بانک‌ ملت با عدد شاخص ۴۷۱ قرار دارد. اما جایگاه سوم مربوط به بانک کشاورزی است که البته با اختلاف خیلی بالایی از دو بانک دیگر در این جدول قرار گرفته است. این بانک عدد شاخص ۶۷ واحد را به ثبت رسانده است. این موضوع نشان می‌دهد دو بانک ملی و ملت نسبت به دیگران توان ایجاد انحصار بیشتری دارند.

در حوزه ابزار پذیرش موبایلی هم بانک ملت با عدد ۱۹۱۸ با اختلاف بالایی از دیگر بانک‌ها، بیشترین توان انحصاری را نسبت به دیگران در اختیار دارد. پس از آن نیز بانک اقتصاد نوین و بانک آینده هرکدام با عدد شاخص ۲۳۷ و ۲۳۱ به ترتیب در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. بررسی اعداد شاخص هرفیندال - هیرشمن نشان می‌دهد که بازار کارتخوان‌‌ها با عدد ۹۸۹ کمترین میزان انحصار را داشته و حوزه ابزار پذیرش موبایلی بیشترین میزان انحصار را با عدد ۲۵۷۰ نسبت به دیگر ابزارها به ثبت رسانده است. عدد این شاخص برای حوزه ابزارهای پذیرش اینترنتی هم ۱۴۲۵ واحد است. بررسی گزارش شهریور و مهر ماه نیز نشان می‌دهد که شاخص هرفیندال - هیرشمن در حوزه کارتخوان‌‌های فروشگاهی با رشد ۵ واحدی روبه‌رو بوده است. این شاخص در حوزه ابزار پذیرش اینترنتی افت ۱۳ واحدی داشته است. ابزار پذیرش موبایلی هم ۱۸۹ واحد کاهش را تجربه کرده است.

تعداد کارت‌های فعال در سامانه شاپرک

در سامانه شاپرک، به‌طور کلی سه دسته کارت بانکی وجود دارد. دسته اول کارت برداشت، دسته دوم کارت اعتباری و دسته سوم کارت پیش‌‌پرداخته مانند بن کارت و کارت‌های هدیه قرار دارند. در مهر ماه سال جاری به‌طور کلی حدود ۱۳۲ میلیون کارت بانکی فعال وجود داشته است که نسبت به شهریور ماه یک درصد کاهش داشته است. از این ۱۳۲ میلیون کارت فعال، ۱۲۶ میلیون آن کارت برداشت، ۶۲۳ هزار عدد آن کارت اعتباری و تقریبا ۵ میلیون آن نیز کارت‌های پیش‌‌پرداخته بوده‌‌اند. با توجه به آمار مهر سال جاری، تعداد کارت‌های برداشت حدود ۸۹/ ۰ درصد و تعداد کارت‌های پیش‌پرداخته نیز حدود ۲ درصد و تعداد کارت‌های اعتباری هم حدود ۱۰ درصد کاهش داشته است.

سهم بانک‌ها از تعداد هر یک از انواع کارت‌های بانکی

با توجه به آمار گزارش اقتصادی شاپرک، بیشترین میزان کارت‌های تراکنش‌دار مربوط به بانک ملی ایران با سهم ۱۶/ ۲۱ درصدی بوده است. پس از این بانک، بانک سپه با سهم ۶۰/ ۱۱ درصدی و بانک ملت با سهم ۱۸/ ۱۱ درصدی قرار دارند. باتوجه به این آمار، بیشترین میزان کارت‌های برداشت تراکنش‌دار مربوط به بانک ملی ایران با سهم حدودا ۲۲ درصد بوده است. پس از آن نیز بانک سپه با ۱۲ درصد و بانک ملت با ۱۱ درصد قرار دارند. در بخش کارت‌های فعال اعتباری، بانک ملی ایران با ۷۸ درصد رتبه نخست را به خود اختصاص داده است. پس از آن نیز بانک صادرات با ۲۳/ ۴ درصد و بانک تجارت با ۰۳/ ۴ درصد جایگاه‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌‌اند.

در بحث عرضه کارت‌های پیش‌‌پرداخته نیز بانک ملی با صدور ۱۶ درصد از این کارت‌ها، در جایگاه اول قرار دارد. پس از بانک ملی نیز بانک ملت و پارسیان هرکدام با سهم ۱۳ و ۱۱ درصدی در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. با توجه به آمارهای بالا بیشترین سهم از تعداد کارت‌های بانکی تراکنش‌دار در هر سه نوع کارت برداشت، کارت اعتباری و کارت هدیه و بن‌‌کارت به ترتیب با ۵۶/ ۲۱درصد، ۷۱/ ۷۸ درصد و ۹۹/ ۱۵درصد متعلق به بانک ملی ایران بوده است.

انحصار در بازار صدور کارت

در این بخش از گزارش، باز هم به کمک شاخص هرفیندال - هیرشمن تلاش شده تا میزان انحصار در بازار صدور کارت سنجیده شود. بر اساس داده‌های این گزارش، بانک ملی ایران با عدد ۶۱۹۵، قدرت بسیار بالایی در ایجاد انحصار در بازار صدور کارت‌های اعتباری در اختیار دارد. به‌طوری‌که در جایگاه دوم قدرت انحصار، بانک صادرات با عدد شاخص ۱۸ قرار دارد. کل عدد شاخص برای اندازه‌‌گیری میزان انحصار در صدور این نوع کارت، ۶۲۵۹ است که نشان از انحصار بالا در بازار صدور این کارت دارد. در بازار صدور کارت‌های برداشت، باز هم بانک ملی ایران با عدد ۴۶۵ در جایگاه صدر قدرت انحصار قرار دارد. پس از آن هم بانک‌های سپه و ملت با عدد شاخص ۱۳۹ و ۱۲۴ قرار دارند. عدد کل شاخص برای این بازار نیز ۱۰۴۳ است که نشان می‌دهد این بازار میان سه بازار اصلی صدور کارت‌های بانکی، در جایگاه دوم انحصار قرار دارد.

در بازار صدور کارت‌های هدیه و بن‌‌کارت، دوباره بانک ملی ایران با با عدد ۲۵۶ در جایگاه اول قرار دارد. پس از آن هم بانک ملت با عدد ۱۶۰ و بانک پارسیان با عدد ۱۲۸، در جایگاه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌‌اند. به این ترتیب این بازار با عدد شاخص ۸۴۰، رقابتی‌ترین بازار میان بازارهای صدور کارت است. با مقایسه آمارهای شهریور و مهر ماه سال جاری، مشخص می‌شود که عدد شاخص هرفیندال - هیرشمن در بازار کارت‌های اعتباری حدود ۴۶۵ واحد رشد داشته است. این درحالی است که عدد این شاخص برای کارت‌های برداشت و کارت‌های پیش‌پرداخته به ترتیب ۲ و ۵ واحد افت داشته است.

عملکرد بانک‌ها از صدور و پذیرش تراکنش‌‌ها

بر اساس آمار این گزارش، بانک ملی ایران بیشترین تعداد صدور و پذیرش تراکنش‌‌های بانکی با مجموع ۳/ ۱ میلیارد تراکنش را داشته و برتر از دیگر بانک‌ها عمل کرده است. پس از این بانک، بانک ملت با ۱/ ۱ میلیارد و بانک سپه با حدود یک میلیارد تراکنش در جایگاه‌های بعدی قرار گرفته‌‌اند. سه بانک ایران - ونزوئلا، توسعه صادرات ایران و صنعت و معدن هم کمترین سهم را در کل تراکنش‌‌های بانکی داشته‌‌اند. در بخش بررسی مبلغ تراکنش‌‌های بانکی اما جای بانک ملی ایران و بانک ملت جابه‌جا می‌شود. بانک ملت با مجموع ارزش ۳/ ۲ میلیارد میلیارد ریال در جایگاه نخست قرار گرفته است. پس از آن بانک ملی ایران با ۲/ ۲ میلیارد میلیارد ریال در جایگاه دوم و بانک سپه با صادرات با ۶/ ۱ میلیارد میلیارد ریال در جایگاه چهارم قرار گرفته است.

یکی دیگر از شاخص‌‌های مورد اهمیت در بانک‌ها، محاسبه تفاضل ارزش ریالی صادرکنندگی آنها از مبلغ پذیرندگی آنهاست. این شاخص نشان می‌دهد که جریان مبلغی تراکنش‌‌های هر بانک در کدام جهت بوده و به دنبال آن می‌توان تعیین کرد که آیا نقش بانک به عنوان بانک پذیرنده برای وی مقرون به صرفه بوده یا نبوده است. عدد مثبت در این شاخص نشان‌دهنده عملکرد خوب بانک است، چرا  که بیش از آنکه سپرده از آن خارج شده باشد، منابع مالی جذب کرده است. در بررسی این شاخص، بانک ملت با ۲۴۱ هزار میلیارد ریال جذب منابع، در صدر قرار دارد. پس از آن نیز بانک سامان با ۱۴۰  هزار میلیارد در جایگاه دوم قرار گرفته است. ضعیف‌‌ترین عملکرد در این بخش نیز مربوط به بانک ملی ایران بوده که خروج منابع ۳۶۷ هزار میلیارد ریالی را تجربه کرده است.

فیلترینگ، تراکنش‌های اینترنتی را کاهش داد