جنگ چه تاثیری بر روند ازدواجها داشته است؟
ازدواج زیر ضرب دو جنگ
بررسی آمارهای ازدواج در دو دوره جنگ تحمیلی اخیر نشان میدهد که برخلاف انتظارات، جنگ لزوما به کاهش ازدواج جوانان منجر نشده است. در جریان جنگ ۱۲ روزه، تعداد ازدواجهای ثبتشده نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۳ حدود ۲۱ درصد افزایش یافت. این موضوع نشان میدهد که احساس ناامنی ناشی از این جنگ، حتی در استانهایی مانند تهران، به اندازهای نبوده که خانوادهها و جوانان را از تشکیل زندگی مشترک منصرف کند. حتی تجربه بحرانهایی مانند همهگیری کرونا نیز احتمالا موجب شده جامعه از شرایط بحرانی برای تسریع در ازدواج و سادهتر برگزار کردن مراسم استفاده کند. در دوره یادشده، تنها استانهای تهران، کردستان و سیستان و بلوچستان با کاهش تعداد ازدواجها روبهرو شدند.
در مقابل، در جنگ رمضان و اسفند ۱۴۰۴، همزمانی آغاز جنگ گسترده با ماه رمضان، شوک روانی ناشی از درگیریها، گسترش مناطق بمبارانشده و فضای عزاداری پس از شهادت رهبر انقلاب، موجب کاهش چشمگیر ازدواجها شد. با این حال، از فروردین و نیمه نخست اردیبهشت ۱۴۰۵، با کاهش شوک اولیه جنگ، تعطیلات نوروز، تعطیلی ادارات و کسبوکارها و افزایش دیدارهای خانوادگی، روند ازدواج به سطح معمول بازگشت که بیانگر تمایل جامعه به ادامه تشکیل خانواده حتی در شرایط جنگی است. در شرایطی که جنگ بر فراز جامعه سایه افکنده، لازم است سیاستهای مشخصی برای صیانت از ازدواج جوانان تدوین شود. این سیاستها بر سه محور اصلی استوار هستند؛ حمایت معنوی از ازدواج، تداوم و تقویت حمایتهای مالی، و ترویج فرهنگ ازدواج آسان.
در بخش حمایت معنوی، پیشنهاد شده است که مسوولان و رسانهها ازدواج را بهعنوان یک اولویت ملی معرفی کنند و صداوسیما با تولید مستند، گزارش و برنامههای خبری، به ترویج این فرهنگ بپردازد. همچنین برگزاری مراسم ساده عقد و ازدواج در تجمعات مردمی و ایجاد غرفههای مشاوره ازدواج و همسریابی از دیگر پیشنهادهاست. در حوزه حمایتهای مادی، بر استمرار پرداخت وام ازدواج، اعطای تسهیلات ویژه به دانشجویان، اجرای قانون صندوق اندوخته جوانان، پرداخت وام قرضالحسنه برای جهیزیه و مسکن، تامین مسکن موقت و دائم برای زوجهای جوان، تغییر کاربری ساختمانهای بلااستفاده دولتی به خوابگاه یا مسکن موقت، راهاندازی پویش ملی «همیاری مسکن زوجهای جوان» و واگذاری رایگان فضاهای عمومی برای برگزاری مراسم ازدواج تاکید شده است. ازدواج، افزون بر نقش آن در تشکیل خانواده، عاملی برای افزایش امید و نشاط اجتماعی در دوران بحران است. ازاینرو، حمایت از ازدواج جوانان در شرایط جنگی نهتنها مانع افت شاخصهای جمعیتی میشود، بلکه به تقویت روحیه عمومی جامعه نیز کمک میکند و لازم است در سیاستگذاریهای کشور جایگاه ویژهای داشته باشد.
ازدواج در جنگ ۱۲ روزه
در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه که از ۲۳ خرداد تا ۳ تیر ۱۴۰۴ با حمله اسرائیل به ایران رخ داد، همزمان با درگیریهای نظامی، در سراسر کشور ۲۱ هزار و ۶۸۴ واقعه ازدواج به ثبت رسید. بررسی آمارها نشان میدهد که برخلاف انتظار، تعداد ازدواجهای ثبتشده در این بازه نهتنها کاهش نیافت، بلکه نسبت به دوره مشابه سال ۱۴۰۳ حدود 20.9 درصد افزایش داشت. آمارهای استانی نیز بیانگر آن است که بهجز استانهای تهران، کردستان و سیستان و بلوچستان، در سایر استانهای کشور تعداد ازدواجها نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش یافته است. این روند نشان میدهد که شرایط جنگی در اغلب استانها مانع تشکیل خانواده نشده و حتی در بسیاری از مناطق، شاهد رشد تعداد ازدواجها بودهایم. در استان تهران نیز، با وجود آنکه بیشترین حجم حملات را در طول جنگ تجربه کرد، کاهش ازدواجها محدود بود. تعداد ازدواجهای ثبتشده در این استان از ۲ هزار و ۶۷۲ مورد در مدت مشابه سال ۱۴۰۳ به ۲ هزار و ۵۲۱ مورد در دوره جنگ ۱۲ روزه رسید که معادل کاهش 5.7 درصدی است. این آمار نشان میدهد که حتی در مناطق درگیرتر نیز تمایل به ازدواج بهطور قابلتوجهی تحتتاثیر شرایط جنگی قرار نگرفته است.
افت ازدواجها در جنگ رمضان
جنگ تحمیلی 40روزه از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حمله آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد. بررسی آمارهای ثبت ازدواج نشان میدهد که همزمان با آغاز این درگیریها، تعداد ازدواجهای ثبتشده در اسفند ۱۴۰۴ نسبت به اسفند سال قبل با کاهش چشمگیر 51.6 درصدی مواجه شده است. این افت قابلتوجه، بیانگر تاثیر شوک اولیه جنگ و فضای روانی ناشی از آن بر تصمیم جوانان و خانوادهها برای ازدواج است. بررسی آمارها به تفکیک استانها نیز نشان میدهد که کاهش ازدواج پدیدهای فراگیر بوده و به استانهای درگیر با حملات نظامی محدود نشده است؛ بهگونهای که در تمامی استانهای کشور تعداد ازدواجهای ثبتشده نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است.
همچنین، آمار ازدواج در فاصله اول فروردین تا ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، که همزمان با ادامه درگیریها و سپس برقراری آتشبس بوده، حاکی از تداوم کاهش ازدواجهاست. در این بازه زمانی، تعداد ازدواجهای ثبتشده از ۵۵ هزار و ۲۴ مورد در مدت مشابه سال ۱۴۰۴ به ۵۱ هزار و ۴۷۴ مورد در سال ۱۴۰۵ رسید که نشاندهنده کاهش 6.5 درصدی است. هرچند شدت این افت نسبت به اسفندماه بهمراتب کمتر بوده، اما بیانگر آن است که آثار روانی و اجتماعی جنگ در ماههای پس از آغاز درگیری نیز بر روند ازدواج جوانان تاثیرگذار باقی مانده است.
بهطور معمول انتظار میرود وقوع جنگ، به دلیل افزایش نااطمینانی، ناامنی و فشارهای اقتصادی، به کاهش ازدواج منجر شود. با این حال، بررسی آمارهای مربوط به جنگ تحمیلی ۱۲ روزه نشان میدهد که این انتظار در عمل محقق نشده و تعداد ازدواجهای ثبتشده نهتنها کاهش نیافته، بلکه نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش نیز داشته است. حتی در استان تهران که بیشترین حجم حملات را تجربه کرد، کاهش ازدواجها محدود بوده و روند کلی از افت قابلتوجه حکایت ندارد. به نظر میرسد کوتاه بودن دوره درگیریها و محدود ماندن دامنه جنگ، مانع از شکلگیری احساس ناامنی فراگیر در میان خانوادهها شده است.
از سوی دیگر، برخی شواهد نشان میدهد که بخشی از جوانان و خانوادهها از شرایط جنگی برای برگزاری سادهتر و کمهزینهتر مراسم ازدواج استفاده کردهاند؛ وضعیتی که پیشتر نیز در دوران همهگیری کرونا مشاهده شده بود. برای نمونه، تنها یک روز پس از آغاز جنگ و همزمان با عید غدیر خم، در ۲۴ خرداد ۱۴۰۴، تعداد 3هزار و ۶۸۱ واقعه ازدواج در کشور به ثبت رسید که در مقایسه با روزهای قبل و بعد رقم قابلتوجهی محسوب میشود. از این منظر، اجرای کامل قانون تسهیل ازدواج جوانان مصوب سال ۱۳۸۴ میتواند زمینه را برای تداوم این روند و کاهش موانع ازدواج فراهم کند.
در مقابل، الگوی ازدواج در جنگ تحمیلی رمضان متفاوت بود و میتوان آن را در دو مقطع بررسی کرد. در مرحله نخست، یعنی اسفند ۱۴۰۴، همزمانی آغاز جنگ با ماه رمضان، فضای سوگواری ناشی از شهادت رهبر انقلاب، گسترش حملات نظامی و افزایش احساس ناامنی، موجب افت چشمگیر ازدواجها در سراسر کشور شد. اما در مرحله دوم، یعنی فروردین و نیمه نخست اردیبهشت ۱۴۰۵، روند ازدواج به تدریج به وضعیت عادی نزدیک شد و میزان کاهش نسبت به سالهای قبل چندان قابلتوجه نبود. این موضوع بیانگر جایگاه مهم ازدواج در فرهنگ ایرانی و تمایل خانوادهها به تشکیل زندگی مشترک حتی در شرایط بحرانی است. بر همین اساس، دولت باید از این ظرفیت اجتماعی حمایت کرده و اجرای قانون مغفولمانده «تسهیل ازدواج جوانان» را که بیش از دو دهه از تصویب آن میگذرد، در اولویت قرار دهد.
