جنگ و بحران اقتصادی، چگونه کنشگری محیطزیستی را دشوارتر میکند؟
جنگ و اقتصاد علیه محیطزیست
یک پلیکان دالماسی در حال پرواز بر فراز جنگلهای حرا در جزیره قشم/ عکس: فرنوش فرهادی - آسوشیتدپرس / ژانویه ۲۰۲۵
جنگ و تشدید بحران اقتصادی، چالشهای تازهای پیش روی حامیان حیاتوحش غنی اما در معرض خطر ایران قرار داده است. به گزارش واشنگتن پست، چند روز پس از آنکه آمریکا و اسرائیل جنگ علیه ایران را آغاز کردند، رضا کیامرزی، دامپزشک و پژوهشگر پرندگان شکاری، تصمیم گرفت راهی کوهستانهای اطراف زادگاهش، اصفهان، شود. او ماموریت داشت آشیانه شاهینهای در معرض خطر را که در ارتفاعات، پیدا کند. حملات هوایی در اوایل امسال با فصل زادآوری بالابان و شاهین سینهسرخ ایران، همزمان شد. کیامرزی از وجود دو آشیانه در نزدیکی پایگاههای نظامی هدف حمله آگاه بود و میخواست بررسی کند که آیا انفجارها، لرزشها و آلودگی صوتی بر پرندگانی که در حال تخمگذاری یا بزرگکردن جوجههای خود هستند، تاثیر گذاشته است یا نه. به گفته کیامرزی: «رسیدن به پای صخرهها نیازمند یک کوهپیمایی طولانی است و بعد از آن هم باید برای دسترسی به آشیانهها، سنگنوردی کرد.»
جنگ و تشدید بحران اقتصادی، مشکلات تازهای را بر سر راه فعالان محیطزیست قرار داده است. آنها سالهاست علاوه بر بحرانهای اقلیمی، با فشارهای اقتصادی ناشی از دههها تحریمهای بینالمللی نیز دستوپنجه نرم میکنند. ایران با وسعتی حدود دو و نیم برابر ایالت تگزاس آمریکا، از تنوع زیستی چشمگیری در اقلیمهای گوناگون خود برخوردار است. نواحی شمالی در امتداد دریای خزر، جنگلی و مرطوب هستند، درحالیکه سواحل خلیج فارس آبوهوایی گرم و خشک دارند. میان این دو نیز رشتهکوههای بزرگ زاگرس و البرز گسترده شدهاند. ایران همچنین در یکی از مهمترین کریدورها و توقفگاههای پرندگان مهاجر میان اوراسیا و آفریقا قرار دارد؛ موضوعی که به کنشگری محیطزیستی، اهمیتی فراتر از مرزهای ملی میبخشد.
بر اساس گزارش سال ۲۰۲۴ سازمان حفاظت محیطزیست، دستکم ۸۶ گونه جانوری ایران در معرض خطر انقراض قرار دارند؛ از جمله یوزپلنگ آسیایی، گوزن زرد ایرانی، خرس قهوهای، پلنگ، خرس سیاه، گورخر ایرانی، میشمرغ و گونههای مختلف پرندگان شکاری. ایمان ابراهیمی، بنیانگذار گروه حفاظت از محیطزیست «آوای بوم» در اصفهان، اظهار کرده:«مساله اصلی این است که ما و سایر سازمانهای مردمنهاد فعال در حوزه حفاظت از محیطزیست تا چه زمانی میتوانیم به کارمان ادامه دهیم؟ هر لحظه منتظریم ببینیم چه اتفاقی رخ خواهد داد.»
شوک جنگ به حیات وحش ایران
رضا کیامرزی، موفق شده آشیانه شاهینها را پیدا کند و این پرندگان همچنان در آنها حضور دارند. با این حال، او هنوز در حال بررسی یافتههای خود است تا مشخص شود بمبارانها چه تاثیری بر این گونهها گذاشتهاند. به گفته او، قاچاقچیان مهمترین عامل کاهش جمعیت شاهینها در ایران بودهاند. پیش از جنگ، سقوط ارزش پول ملی ایران، تجارت غیرقانونی این پرندگان ارزشمند شکاری را رونق داد؛ چرا که این پرندگان به مشتریان عربی حاشیه خلیج فارس فروخته میشوند و بهای آنها را با ارزهای گرانقیمت پرداخت میشود.
به گفته کیامرزی، از قضا در دوران صلح، مناطق نظامی از معدود مکانهایی بودند که شاهینها میتوانستند با امنیت در آنها زادآوری کنند. او میگوید: «این مناطق بهقدری حفاظتشده هستند که نه شکارچیان و نه قاچاقچیان جرأت نزدیک شدن به آنها را ندارند.» جمشید پرچیزاده، کارشناس حیاتوحش که در آمریکا فعالیت میکند نیز نگران است حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تاسیسات نظامی در مناطق بیابانی و کوهستانی، به زیستگاههای حیاتی یوزپلنگ آسیایی و دیگر گونههای شکارچی آسیب رسانده باشد. به گفته او «این حملات در مناطق دورافتاده باعث تخریب زیستگاهها میشود. بدون تردید، چنین حملاتی آلودگی آب و خاک، آلودگی زمین و تخریب پوشش گیاهی را به دنبال دارد.» پرچیزاده که از متخصصان گوشتخواران بزرگ ایران است، پیش از ترک ایران در سال ۲۰۲۲ درباره زیستگاهها و عوامل کاهش جمعیت یوزپلنگ آسیایی، پلنگ ایرانی و خرس قهوهای پژوهش میکرد. او اکنون در اداره شیلات و حیاتوحش ایالت میشیگان آمریکا مشغول به کار است. به عقیده پرچیزاده:«بمبارانها باعث برهم خوردن آرامش حیاتوحش، از جمله خرسها و پلنگهای ساکن در مناطق کوهستانی، میشود و این حیوانات پس از اضطراب ناشی از انفجار، آن مناطق را برای همیشه ترک میکنند.»
تهدید زیستگاهها قبل از جنگ
جمشید پرچیزاده میگوید اقلیم کمآب ایران بهشدت شکننده است. طی ۲۰ سال گذشته، جمعیت ایران از حدود ۷۳میلیون نفر به بیش از ۹۳میلیون نفر افزایش یافته و این رشد، فشار بیشتری بر منابع محدود آب وارد کرده است؛ منابعی که پیشتر نیز در نتیجه دههها سوء مدیریت و سالها خشکسالی، با مشکلات جدی روبهرو بودهاند. با آغاز جنگ، دسترسی به برخی از مهمترین زیستگاههای حیاتوحش در جزایر خلیج فارس تقریبا غیر ممکن شده است. با وجود توافق اولیه برای پایان دادن به جنگ، ایران و آمریکا همچنان در این منطقه راهبردی، که بخش مهمی از صنایع نفت و انرژی ایران در آن قرار دارد، به تبادل آتش ادامه دادهاند.
ایمان ابراهیمی، بنیانگذار گروه محیطزیستی «آوای بوم»، اظهار کرده که «دو مورد از مهمترین جزایر خلیج فارس از نظر تنوع زیستی، در مجاورت جزایر اصلی نفتی ایران قرار دارند.» او همچنین به گزارشهایی اشاره کرد که نشان میدهد یک لکه نفتی، دستکم به یکی از سواحل جزیره کوچک و غیرمسکونی شیدور رسیده است؛ جزیرهای که از مهمترین محلهای تخمگذاری لاکپشتهای دریایی و زادآوری دهها هزار پرنده به شمار میرود.
جنبشهای محیطزیستی فعال در ایران
فرهنگ ایران، از دیرباز پیوندی عمیق با حیاتوحش داشته است. در قالیبافی و بسیاری از هنرهای سنتی ایران، نقش حیواناتی مانند شیر ایرانی به چشم میخورد؛ گونهای که بیش از ۷۰ سال است دیگر در طبیعت ایران مشاهده نشده است. ایران از نخستین کشورهای جهان بود که نهادی رسمی برای حفاظت از محیطزیست ایجاد کرد. سازمان حفاظت محیطزیست ایران تنها یک سال پس از تاسیس نهاد مشابه در آمریکا، در سال ۱۹۷۰، فعالیت خود را آغاز کرد. با این حال، محدودیتهای اعمالشده برای توسعه در مناطق حفاظتشده، که عمدتا در مناطق روستایی و کمتر برخوردار قرار دارند، در بسیاری از موارد به تنش میان ساکنان محلی و مسوولان منجر شده است. منطقه حفاظتشده دشت ارژن، پهنهای وسیع شامل تالابهای مهم در استان فارس، در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی برای اجرای طرح احیای شیر ایرانی و بازگرداندن آن به طبیعت اختصاص یافت. اما پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، این طرح متوقف شد. به گفته ایمان ابراهیمی، ساکنان روستاهای نزدیک به دشت ارژن معتقد بودند که قرار گرفتن منطقه تحت حفاظت، مانع توسعه اقتصادی و معیشت محلی شده است.
تلاش برای بازسازی پیوند مردم با حیاتوحش
گروه محیطزیستی «آوای بوم» چهار سال پیش کارزاری را برای افزایش آگاهی ساکنان منطقه ارژن درباره حیاتوحش آغاز کرد. این گروه با برگزاری کارگاههای آموزشی و اجرای برنامههای مختلف، تلاش کرد مشارکت جامعه محلی را در حفاظت از محیطزیست افزایش دهد. برای نماد این کارزار، «اردک سرحنایی» را انتخاب کردند؛ پرندهای آبزی با پرهای نارنجی درخشان که برای ساکنان منطقه گونهای آشنا محسوب میشود. همچنین، تصویر این پرنده در قالب یک نقاشی دیواری در یکی از خیابانهای اصلی شهر نقش بست. پس از برقراری آتشبس در ماه آوریل، اعضای «آوای بوم» به منطقه بازگشتند. آنها به این نتیجه رسیدند که این کارزار، از جمله برگزاری کارگاههای آموزشی و اجرای نقاشی دیواری اردک سرحنایی، شناخت مردم از این گونه شاخص را بهطور چشمگیری افزایش داده و آگاهی عمومی نسبت به مسائل محیطزیستی را نیز ارتقا داده است. فاطمه کاظمی، مدیرعامل «آوای بوم»، میگوید: «با وجود جنگ، بیشتر مردم معتقد بودند که محیطزیست، تالابهای اطراف محل زندگیشان و حیاتوحش این منطقه برایشان اهمیت بسیار زیادی دارد.»
سایه بحران اقتصادی و جنگ بر محیطزیست
در پی ناآرامیهای اجتماعی در سالهای اخیر و جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه، محدودیتها نیز تشدید شده است. یک عکاس حیاتوحش که درباره پرندگان سواحل خلیج فارس پژوهش میکند، در مصاحبه با واشنگتن پست گفته که اخیرا به دلیل نگرانیهای امنیتی، عکاسی را متوقف کرده است. او که به دلیل ملاحظات امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت: «یکی از خطرات واقعی برای حفاظت از محیطزیست این است که مردم ارتباط خود را با طبیعت از دست بدهند.» او افزود اگر آمریکا و ایران دوباره وارد یک جنگ تمامعیار نشوند، قصد دارد بهزودی عکاسی از حیاتوحش را از سر بگیرد.
گروه محیطزیستی «آوای بوم» که بیش از یک دهه پیش در اصفهان تاسیس شد، تاکنون پروژههای متعددی را در کوهستانها، جنگلها، بیابانها و تالابهای گسترده ایران اجرا کرده است. با این حال، این گروه به حمایت مالی حامیان داخلی وابسته است؛ حامیانی که خود نیز تحت فشار بحران کاهش ارزش پول ملی قرار دارند. به گفته ایمان ابراهیمی، تحریمها عملا دریافت کمک مالی از نهادها و اهداکنندگان بینالمللی را برای سازمانهای مردمنهاد ایرانی ناممکن کرده است. به گفته او:«بزرگترین نگرانی ما این است که شرایط اقتصادی باعث شود حفاظت از محیطزیست دیگر در اولویت نباشد.» او با این حال تاکید کرد که با وجود تحریمهای اقتصادی، محدودیتهای امنیتی و جنگ، فعالان محیطزیستی امید خود را از دست نداده و به فعالیتهای خود ادامه میدهند.
