مروری بر تحولات بنزین
حسین مقدسی/تحلیلگر مالی - اقتصادی
بنزین یک کالای استراتژیک و ضروری است که همواره نقش مهمی در تمامی کشورهای دنیا داشته است. اما نقش بنزین در ایران، در چند دهه اخیر نقشی پررنگ‌تر شده است؛ چنانکه مسائل مختلفی در قالب قانون بودجه با بنزین گره خورده است و بر اهمیت این کالا افزوده شده است. در ادامه، ماجرای این در‌هم‌تنیدگی و وضعیت بنزین در چند دهه اخیر را مرور خواهیم کرد.
ارتباط بنزین، یارانه‌ها و کسری بودجه
آذر سال ۱۳۸۷، طرح هدفمندی یارانه‌ها توسط دولت دهم اجرایی شد و قیمت حامل‌های انرژی به قیمت بین‌المللی نزدیک شد. در پی این قانون مقرر شد نیمی از درآمد حاصله تحت عنوان یارانه نقدی به خانوار‌های کشور پرداخت شود و نیمی دیگر صرف عمران و توسعه کشور شود. در نتیجه، یارانه ماهانه ۴۵هزار تومانی در آن سال به ۲۰میلیون خانوار پرداخت شد. از سال ۸۷، بندی در لایحه بودجه پدید آمد که دولت را موظف به پرداخت یارانه‌ها به خانوار نمود و از طرف دیگر منبع تامین این هزینه را از فروش حامل‌های انرژی در نظر گرفت. در بودجه سال ۱۴۰۳، اندازه بخش هدفمندی یارانه‌ها در حدود ۷۵۰همت در نظر گرفته شده است که ۳۳۰همت آن مربوط به یارانه‌های نقدی است. این بدان معناست که طبق قانون هدفمندی یارانه‌ها، فروش حامل‌های انرژی توسط دولت باید ۶۶۰همت باشد تا با نیمی از آن بتواند یارانه‌های نقدی را به خانوار پرداخت کند.
این در حالی است که با فرض فروش روزانه ۱۱۵میلیون لیتر بنزین در ایران به قیمت‌های کنونی، دولت سالانه در حدود ۱۲۰همت کسب درآمد از محل فروش بنزین دارد. این عدد به معنای کسری ۲۱۰همتی تا عدد ۳۳۰همت و کسری ۵۴۰همتی تا قانون هدفمندی یارانه‌هاست. این بدان معناست که دولت تعهد پرداخت یارانه‌های نقدی را بالا برده است ولی در طرف مقابل منابع را تغییری نداده است. برای آنکه بزرگی و اثر این کسری بودجه را درک کنیم، باید در نظر گرفت که این عدد با بودجه عمرانی تحقق‌یافته ۱۴۰۲ برابری می‌کند و همچنین اگر این کسری بودجه منجر به چاپ پول شود، می‌تواند تورمی ۱۵ الی ۲۰درصدی به ارمغان آورد.
قیمت تعدیل‌شده بنزین در ایران
با توجه به آنکه ما در ایران همواره با تورم‌های دورقمی مواجه هستیم، مقایسه قیمت‌ها کاری دشوار به نظر می‌رسد. در محاسبات مالی-اقتصادی برای سنجش ارزش واقعی قیمت‌ها در گذر زمان، قیمت‌ها را با تورم تعدیل می‌کنیم. به آن معنا که محاسبه می‌کنیم ۱۰۰۰تومان در سال ۷۰، ارزشی معادل چند تومان امروز را داشته است. به همین ترتیب می‌توان قیمت بنزین را نیز تعدیل کرد. اگر قیمت‌های تاریخی بنزین را با تورم تعدیل کنیم و به ارزش فعلی برسانیم، پایین‌ترین ارزش بنزین از سال ۷۰ تاکنون مربوط به سال‌های اخیر است. در قبل از آن پایین‌ترین قیمت مربوط به سال ۷۳، در حدود ۲۰۰۰تومان (به نرخ امروز) بوده است. از سال ۷۷ تا ۸۶ کمترین قیمت بنزین در حدود ۳۷۰۰تومان رقم خورده است.
در جریان افزایش قیمت‌های بنزین در سال ۸۶ ارزش فعلی قیمت بنزین آزاد به حدود ۱۶هزار تومان رسید و در سال ۸۹ رکورد ۱۷۷۸۰در بنزین آزاد و رکورد ۱۰هزار تومانی بنزین سهمیه‌ای (با توجه به ارزش امروز پول) رقم خورد. در جریان سال ۹۸ ارزش فعلی قیمت بنزین به نزدیکی ۱۴هزار تومان افزایش یافت. این بدان معناست که بار قیمتی بنزین ۴۰۰و ۷۰۰ تومانی در سال‌های ۸۶ و ۸۹ مانند بنزین ۱۷-۱۶هزار تومانی در سال ۱۴۰۳ است. البته باید توجه داشت که نسبت به سال ۸۶اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۳ در حدود ۲۰درصد کوچک‌تر شده است. این نشان می‌دهد گرچه ۱۷هزار تومان امروز معادل ۴۰۰تومان سال ۸۶ است، اما از آنجا که اقتصاد ما کوچک‌تر شده است، مردم توان خرید پایین‌تری نسبت به سال ۸۶ دارند.
همچنین لازم به ذکر است که در طول ۳۳سال گذشته، میانگین قیمت بنزین سهمیه‌ای و تک‌نرخی ۴۵۶۰تومان، و میانگین ارزشی قیمت بنزین آزاد پس از هدفمندی یارانه‌ها در حدود ۱۰هزار تومان بوده است. به طور کل می‌توان چنین نتیجه گرفت که در شرایط کنونی، قیمت ۱۵۰۰تومانی بنزین در ۱۴۰۳ پایین ترین ارزش قیمتی تاریخی آن بوده است. همچنین قیمت ۳۰۰۰تومانی بازار آزاد برای اولین بار در زیر ارزش قیمت تک‌نرخی بنزین (قبل از هدفمندی یارانه‌ها) قرار گرفته است. با توجه به قیمت تعدیل‌یافته بنزین، این‌چنین برداشت می‌شود که قیمت بنزین در سال ۱۴۰۳کمترین حد قیمت بنزین در ۳۳ سال گذشته است.
