پیوند کرملین و کلیسا چگونه به تدارک نیروها کمک میکند؟
«قدیسان جنگجو» در خط مقدم نبرد
فرستادن یک یادگار مذهبی به میدان نبرد ممکن است عجیب به نظر برسد؛ اما از زمان آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، مسکو کوشیده تا در این جنگ فرسایشی، خونین و طولانیمدت، از هر ابزاری استفاده کند؛ از جمله توسل به نمادهای مذهبی برای آنکه آرمان خود را «برحق» و مورد تایید الهی جلوه دهد. در نتیجه، پیوند میان کرملین و کلیسای ارتدوکس روسیه بیش از هر زمان دیگری مستحکم شده است. «سرگئی چاپنین»، پژوهشگر مسائل مذهبی و مدیر ارتباطات «مرکز مطالعات مسیحیت ارتدوکس» در دانشگاه فوردهام، میگوید: «کلیسا عملا با دولت ادغام شده است، تاحدیکه دیگر نمیتوان آنها را از هم تشخیص داد. از دیدگاه من، این نزدیکی به اوج خود رسیده است.»
ارسال یادگارهای مقدس برای نیروهای نظامی، سنتی دیرینه در مسیحیت ارتدوکس به شمار میرود. چاپنین که پیشتر در انتشارات پاتریارکنشین مسکو کار میکرد، گفت: «این تلفیق امر مقدس و امر مادی توجهها را به خود جلب میکند. البته که تبلیغات حکومتی از این موضوع بهره میبرد.» به گفته کارشناسان، بقایای پیکر دونسکوی حامل پیامی برای دوران معاصر نیز هست. این پژوهشگر به سیانان گفت: «او خود متجاوز نبود، بلکه مدافع میهن بود.» از دیدگاه دولت، «بسیار مهم است که نشان دهیم روسیه متجاوز نیست و ما در حال دفاع از قلمرو خود هستیم». چاپنین این پدیده را «اسطوره بسیجکننده» توصیف کرد. او گفت: «این اسطورهها که دورانها و زمانهای مختلف را به هم پیوند میدهند، میتوانند تاثیر بسیار قدرتمندی بر آگاهی تودهها داشته باشند.» او افزود که این بقایا بهعنوان «یک شیء مقدس و جادویی» معرفی میشوند.
البته «دونسکوی» نخستین قدیسِ جنگجویی نیست که روسیه در جریان جنگ اوکراین به او متوسل شده است. اوایل سال جاری نیز بقایای پیکر شاهزاده «الکساندر نوسکی» (حاکم قرونوسطایی دیگری که به نماد افتخار نظامی روسیه بدل شده است) برای بازدید نیروهای نظامی برده شده بود. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، کشف مجدد این بقایا را «کاملا منحصربهفرد» و «کشفی شگفتانگیز» توصیف کرد. «پاتریارک کیریل»، رهبر کلیسای ارتدوکس روسیه که حامی کرملین است، این رویداد را «نشانهای ویژه از مشیت الهی» توصیف کرد.
اما برای کشیش «الکساندر زانمونتس» (یک کشیش و مورخ ارتدوکس متولد مسکو که پیش از ترک دائمی روسیه در پی تهاجم این کشور به اوکراین، سالها در خارج از کشور زندگی کرده بود) این کشف «هیچ ارتباطی با مسیحیت ندارد». او گفت: «این بیشک بهرهبرداری از مسیحیت و کلیسا برای اهداف میهنپرستانه است.» به گفته او، در کلیسایی که شمار نمازگزاران فعال آن نسبتا اندک اما از حمایت قوی دولت برخوردار است، منافع معمولا با خواست دولت همسو میشود؛ او استفاده از این بقایا را اقدامی برخاسته از «محاسباتی فرصتطلبانه و بدبینانه» خواند.
یک نظرسنجی تلفنی که در سال۲۰۲۶ توسط موسسه دولتی افکارسنجی «وسیوم» انجام شد، نشان داد که حدود دوسوم روسها خود را مسیحی ارتدوکس میدانند؛ رقمی که نسبت به حدود ۸۰درصد در ۱۵سال پیش کاهش یافته است. اما چندین کشیش و پژوهشگر مذهبی به سیانان گفتند که تنها حدود ۲درصد از مومنان ارتدوکس غسلتعمیدیافته در روسیه بهطور منظم به مناسک دینی خود عمل میکنند؛ آماری که با دادههای وزارت کشور روسیه درباره میزان حضور در مراسم کریسمس ارتدوکسها نیز همخوانی دارد.
