شیخ حمد بنخلیفه آلثانی، امیر سابق قطر در ۷۴سالگی درگذشت
پایان معمار قطر مدرن
این معمار قطر مدرن با استفاده از ثروت عظیم گاز طبیعی کشورش، شروع به تدوین برنامههای توسعه و اصلاحات و برنامههای آموزشی برای پیشبرد دستور کار بلندپروازانه اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کرد. در دوران سلطنت او، تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴برابر افزایش یافت؛ درحالیکه تولید از میدان شمالی، این کشور را تا سال۲۰۰۶ به بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی مایع در جهان تبدیل کرد. طبق آمار دولت، در برههای ظرفیت تولید گاز طبیعی مایع این کشور کوچک رکورد زد و به ۷۷میلیون تن در سال رسید. دوران تصدی او همچنین شاهد تاسیس بنیاد قطر، راهاندازی کانال خبری الجزیره در سال۱۹۹۶، انتشار اولین قانون اساسی دائمی قطر در سال۲۰۰۴ و برگزاری انتخابات شهرداریها بود که در آن به زنان حق رأی و نامزدی داده شد. در دوران رهبری او، این کشور کوچک خلیجفارس حق میزبانی جام جهانی فوتبال۲۰۲۲ را بهدست آورد که اولین بار بود که یک کشور عربی میزبان چنین تحول مهمی میشد.
شیخ حمد، متولد دوحه در ژانویه۱۹۵۲، از آکادمی نظامی سلطنتی بریتانیا در سندهرست فارغالتحصیل شد و سپس فرمانده نیروهای مسلح قطر شد. او در سال۱۹۷۷ بهعنوان ولیعهد و وزیر دفاع منصوب شد، در ۲۷ژوئن۱۹۹۵ قدرت را بهعنوان امیر از پدرش شیخ خلیفه بهدست گرفت و در ۲۵ژوئن۲۰۱۳ با اعلام کنارهگیری، رهبری را به پسرش، شیخ تمیم بنحمد آلثانی [امیر فعلی]، واگذار کرد. شیخ حمد هنگام اعلام کنارهگیری خود و انتقال قدرت به پسرش، شیخ تمیم، ولیعهد تحصیلکرده بریتانیا که در آن زمان ۳۳ساله بود، گفت: «آینده پیش روی شما، فرزندان این سرزمین، است؛ زیرا شما وارد دوران جدیدی میشوید که رهبری جوان پرچم را برافراشته است.» به گزارش الجزیره، شیخ حمد چشماندازهای گستردهای برای نقش قطر بهعنوان یک میانجی دیپلماتیک داشت. در طول سالها، قطر در درگیریهای منطقهای از خاورمیانه تا آفریقا میانجیگری کرد. در یکی از آخرین ابتکارات قبل از کنارهگیری شیخ حمد، قطر رسما دفتری برای طالبان افغانستان افتتاح کرد که زمینهساز مذاکرات بین ایالات متحده و طالبان و در نهایت خروج آشفته ناتو و آمریکا از افغانستان در سال۲۰۲۱ شد.
در دوران حکومت او، قطر از معدود دولتهایی بود که از قیامهای «بهار عربی» حمایت کرد. در مصر، شبکه الجزیره از ممنوعیت پخش اعتراضات طرفدار دموکراسی در جهان سرپیچی کرد. در سوریه، شیخ حمد در ابتدا سعی کرد بشار اسد را در مواجهه با اعتراضات گسترده ضد دولتی متقاعد به کنارهگیری کند (پیش از آنکه دوحه بهدلیل کشتار تظاهراتکنندگان توسط رژیم اسد، روابط خود را با دمشق قطع کند). پیکر شیخ حمد، پس از اقامه نماز مغرب در قبرستان لوسیل به خاک سپرده شد.
از صید ماهی تا طلای سیاه
استراتژی نوسازی ملی قطر در دهه۸۰ آغاز و در سال۱۹۹۵ به اوج خود رسید. امیر جدید [یعنی همان شیخ حمد بنخلیفه آلثانی فقید] بهمحض به دست گرفتن قدرت، دست به تغییرات ساختاری گستردهای زد. او ضمن سرمایهگذاری در حوزههای آموزش، فرهنگ، هنر و قائل شدن برخی حقوق برای زنان، دست به تغییر نخبگانِ بوروکراتِ پیر زده و جوانان ۳۰–۲۰ ساله را جایگزین آنها کرد. برخی بر این باورند که حقوق زنان در این کشور در سال ۱۹۹۵ بهتدریج شروع به تغییر کرد یعنی زمانی که «شیخه موزا»، همسر دوم شیخ حمد، مبادرت به برداشتن «نقاب» کرد. با این حال، آریستوکراسی سنتگرا و حامیان «امیرِ پدر» [شیخ خلیفه بنحمد آلثانی] اصلاحات را برنمیتابیدند و در همان سالِ به تخت نشستنِ امیر جدید، دست به یک ضد کودتا زدند. این کودتا به سرانجامی نرسید؛ در عوض اصلاحات سرعت گرفت.
اگر تا پیش از قرن۲۰ اقتصاد قطر بر ماهیگیری و صید مروارید مبتنی بود، اما پس از شناسایی نفت در دهه۱۹۴۰، اقتصاد این کشور به طلای سیاه اتکا یافت و روند شهرنشینی و گذار از اقتصاد محلیِ مبتنی بر ماهیگیری آغاز شد و با «چشمانداز ملی قطر ۲۰۳۰» میرود که اقتصاد نفتی را هم پشت سر بگذارد. گفته میشود درآمدهای نفتی قطر در دهه ۶۰ و ۷۰ «سر به فلک زد» و رشد اقتصادیاش بهتدریج آغاز شد. بر همین اساس، حاکمان این کشور سرمایهگذاری هنگفتی در زمینه توسعه زیرساختها و رشد شهری انجام دادند و تحولات چشمگیری در عرصه محیط زیستی هم بهوجود آمد. بااینحال، یکی از دلایل رشد قطر، تعهد رهبری این کشور به توسعه همراه با روابط پایدار با شرکای بینالمللی به دوراز جنگ و ستیز بود. بر اساس برآورد «واحد اطلاعات اکونومیست»، قطر در سال۲۰۰۸ بالاترین نرخ تولید ناخالص داخلی به ازای فرد را داشت: یعنی ۴۴۸۲۴۶ دلار.
از نیمه دهه۷۰ برنامهریزی شهری با هدف ایجاد یک چارچوب یا ساختاری برای توسعه آغاز شد. در تلاش برای نوسازی قطر، درآمدهای حاصل از نفت صرف پروژههای توسعه شهری شد. در سال۱۹۷۲ با یک شرکت برنامهریزی شهری بریتانیایی به نام « Llewellyn-Davies» برای انجام طراحی و برنامهریزی توسعه مراکز شهری قرارداد بسته شد که راه را برای توسعه زیرساختی باز میکرد. در همان زمان، طرحی برای احیای آبهای کمعمق اطراف بخش شمالی دوحه برای میزبانی ساختمانهای دولتی و مالی بزرگ آغاز شد. این فرآیند ادامه یافت تا سال۲۰۰۸ که «چشمانداز ملی قطر ۲۰۳۰» آغاز شد که هدف از آن توسعه کشور در تمام حوزهها بهمنظور تضمین توسعه پایدار و استانداردهای بالای زندگی برای تمام ساکنان و نسل آیندهشان بود. بههرروی، بار این نوسازی بیشتر بر دوش کارگران مهاجری است که بسیاری از آنها از فقیرترین مناطق جنوب و شرق آسیا در جستوجوی لقمهای نان روانه این کشور شدهاند.
