وضعیت اقتصادی روسیه صدای نخبگان را هم در آورد
سفرههای خالی در سایه جنگ پنجساله
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمدحسین باقی: ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، با افزایش نارضایتی در سراسر جامعه روسیه روبرو است، زیرا جنگ علیه اوکراین ادامه دارد، اقتصاد با مشکل مواجه است و نارضایتی عمومی از محدودیتهای دولتی در دسترسی به اینترنت افزایش یافته است.
«کاترین بلتون» و «ناتالیا آباکومووا» در گزارشی برای واشنگتن پست نوشتند، «مرکز تحقیقات افکار عمومی روسیه»، بزرگترین موسسه نظرسنجی دولتی این کشور، روز جمعه (4 اردیبهشت ماه) اعلام کرد که میزان محبوبیت پوتین به ۶۵.۶ درصد کاهش یافته که پایینترین سطح از قبل از آغاز جنگ و کاهش ۱۲.۲ درصدی از ابتدای سال است.
سنجش واقعی افکار عمومی در یک رژیم اقتدارگرا دشوار است، اما در مقایسه با رتبهبندی تاریخی پوتین - که تا ۸۸ درصد محبوبیت را نشان می داد – کاهشاین رقم در نظرسنجیها نشاندهنده خستگی فزاینده از جنگی است که اکنون در پنجمین سال خود قرار دارد و مذاکرات برای پایان دادن به آن - تا حدودی به دلیل تمرکز ترامپ بر خاورمیانه - متوقف شده است.
تحریمهای اقتصادی به اقتصاد روسیه آسیب وارد کرده، به جیب مردم ضربه زده و تلاش دولت برای محدود کردن دسترسی به اینترنت، با استناد به نگرانیهای امنیتی، جامعهای را که مدتها از سطح بالایی از دیجیتالی شدن برخوردار بود، آزار میدهد.
یکی از مقامات روسی که نخواست نامش فاش شود، گفت: «حال و هوای کلی این است که دیگر بس است؛ شما به اندازه کافی جنگیدهاید.» این مقام با اشاره به تلاش ناکام روسیه از زمان تهاجم تمامعیار در سال ۲۰۲۲ برای به دست گرفتن کنترل کامل منطقه دونتسک در شرق اوکراین گفت: «به نظر همه میرسد که این [وضعیت] طولانیتر از جنگ جهانی دوم بوده است و در عین حال ما حتا نمیتوانیم یک منطقه را هم تصرف کنیم».
در هفتههای اخیر، دولت پوتین با انتقادات غیرمعمول و صریحی از سوی نخبگان مالی روسیه به دلیل نحوه مدیریت اقتصاد مواجه شده است. طبق گزارش «روساستات»، سرویس آمار فدرال روسیه، اقتصاد روسیه در دو ماه اول سال جاری ۱.۸ درصد کوچک شد، زیرا تحریمهای شدیدتر و نرخ بهره بالا که برای مقابله با تورم در نظر گرفته شده بود، همچنان سرمایهگذاری را محدود کرده و همین منجر به عدم پرداخت صورتحسابهای تجاری شد که در ژانویه به رکورد ۱۰۹میلیارد دلار رسید. در همین حال، طبق گزارش شرکت روسی «AktionAccounting»، تعداد شرکتهایی که به دولت مالیات بدهکارند به ۴۳۹,۹۰۰ شرکت افزایش یافته است.
بازرگانان و اقتصاددانانی که در اوایل این ماه (آوریل 2026) در یک مجمع اقتصادی در مسکو شرکت کردند، یکی پس از دیگری دولت را به دلیل کوچک شدن اقتصاد سرزنش کردند. بر اساس فیلم ویدیویی آنلاین از این مجمع، «ولادیمیر بوگالف»، رئیس یک تولیدکننده تراکتور روسی، گفت: «افرادی که در رأس قدرت هستند، ارتباط خود را با واقعیتهای موجود در اقتصاد کاملاً از دست دادهاند.» بوگالف افزود، کسانی که در موضع قدرت هستند، به طور فعال خود را «بیاعتبار» میکنند.
«رابرت نیگماتولین»، اقتصاددان آکادمی علوم روسیه، در این مجمع گفت که روسیه از چین عقب مانده و تورم بسیار بیشتر از رشد اقتصادی بوده است. نیگماتولین تصریح کرد: «ما همه چیز را از دست دادهایم و هنوز فقیرترین هستیم. حتا در فقیرترین مناطق چین، درآمدها بیشتر از فقیرترین مناطق ما است. رشد تولید ناخالص داخلی از سال ۲۰۱۵ - یعنی ۱۱ سال - حدود ۱.۵ درصد در سال است. آیا میدانید قیمت مصرفکننده چقدر افزایش یافته است؟ هفتاد و هفت درصد». او افزود: «آیا میتوانیم در کشوری با چنین رهبری سرمایهگذاری کنیم؟ شما نمیتوانید اقتصاد را به این شکل اداره کنید».
در همین حال، ویدئویی که توسط «ویکتوریا بونیا»، اینفلوئنسر رسانههای اجتماعی ساکن موناکو، منتشر شده و در آن به محدودیتهای آنلاین اعتراض کرده و نحوه برخورد دولت با سایر مشکلات پیش روی مردم عادی روسیه را محکوم کرده بود، به سرعت در فضای مجازی پخش شد و کرملین را مجبور کرد تا با اصرار بر اینکه در حال کار بر روی تمام مسائلی است که او مطرح کرده، واکنش نشان دهد.
«گنادی زیوگانوف»، رهبر دیرینه حزب کمونیست روسیه، هفته گذشته در سخنرانی خود در پارلمان، پا را فراتر گذاشت و هشدار داد که اگر به مسائل رسیدگی نشود، «فروپاشی اقتصادی اجتنابناپذیر است». او با اشاره به انقلاب بلشویکی گفت: «تا پاییز با آنچه در سال ۱۹۱۷ اتفاق افتاد، روبرو خواهیم شد.»
تحریمها و هزینههای سنگین نظامی پوتین، تورم را به شدت افزایش داد و بانک مرکزی را مجبور کرد تا نرخ بهره را به بالای 20 درصد افزایش دهد تا اقتصاد را آرام کند. اگرچه بانک مرکزی از آن زمان نرخها را عقب کشیده است - اکنون 14.5 درصد است - اقتصاددانان به طور فزایندهای نسبت به «کاهش بیش از حد» و رکود اقتصادی هشدار دادهاند (دنیای اقتصاد در گزارش «بازگشت شبح 1917» که دوشنبه 7 اردیبهشت ماه منتشر شد به این مسئله پرداخته بود).
«ماکسیم رشتنیکوف»، وزیر توسعه اقتصادی روسیه، هفته گذشته گفت که ذخایر روسیه «تا حد زیادی تمام شده است»، در حالی که پوتین این ماه آشکارا اذعان کرد که اقتصاد با مشکل مواجه است و از بانک مرکزی و دولتش خواست تا در مورد کاهش رشد توضیح دهند. اقتصاد روسیه که به شدت به درآمد نفتی وابسته است، از افزایش قیمت نفت ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران تا حدودی رهایی یافته است، اما اقتصاددانان میگویند تنها یک دوره بسیار طولانیتر و پایدار از قیمتهای بالا میتواند به روسیه اجازه دهد بودجه خود را متعادل کند.
«یانیس کلوگه»، اقتصاددان موسسه امور بینالملل و امنیت آلمان، گفت: «در حال حاضر، اقتصاد روسیه در یک منطقه گرگ و میش عجیب بین اثرات مثبت بسته شدن تنگه هرمز و قیمت بالای کالاها و در عین حال پویایی اقتصادی خود روسیه که در ماههای گذشته به طور قابل توجهی بدتر شده بود، قرار دارد».
علاوه بر این، رویترز گزارش داد که افزایش حملات پهپادهای اوکراینی به بنادر و پالایشگاههای روسیه، این کشوررا مجبور کرد تولید نفت خود را در ماه آوریل 300 تا 400 هزار بشکه در روز کاهش دهد، که به طور بالقوه بخشی از سود بادآوردهای را که مسکو از قیمتهای بالاتر و معافیت موقت دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا از تحریمهای نفتی روسیه پیشبینی کرده بود، تضعیف میکند.
یک استاد دانشگاه روسی که روابط نزدیکی با دیپلماتهای ارشد روس دارد، گفت: «مشکلات در حال افزایش است و ما مدتهاست که در مورد چگونگی فرا رسیدن این زمان صحبت کردهایم». تحلیلگران میگویند، در حالی که شهروندان مجبور به کاهش هزینههای اساسی هستند و محدودیتهای اینترنت زندگی روزمره را مختل کرده است، اختلافات در تمام بخشهای جامعه در حال ظهور است. «تاتیانا استانووایا»، عضو ارشد مرکز کارنگی روسیه اوراسیا، یک اندیشکده مستقر در برلین، گفت: «نارضایتی بسیار قوی است. جنگ طولانی و پیچیدگیهای مالی وجود دارد، در حالی که جوانان از جدا شدن از محیط معمول خود در رسانههای اجتماعی خوشحال نیستند. هر کجا که نگاه کنید، مشکلاتی وجود دارد... و اینکه این به کجا منجر خواهد شد، نمیتوانیم بگوییم». استانووایا گفت: «مردم اکنون شجاعانهتر صحبت میکنند.» با این حال، وی افزود که مقامات احتمالاً با سرکوب بیشتر پاسخ خواهند داد و هیچ نشانهای مبنی بر خطر از دست دادن کنترل توسط رژیم وجود ندارد.
«میخائیل خودورکوفسکی»، که زمانی ثروتمندترین مرد روسیه بود و اکنون از چهرههای برجسته اپوزیسیون مستقر در لندن است، گفت که شور و شوق اولیه میهنپرستانه ناشی از جنگ از بین رفته است. خودورکوفسکی گفت: «جنگ مدت زیادی است که ادامه دارد و هیچ تغییر واضحی ایجاد نشده است. این واقعیت که آنها سه روستا را بردهاند یا باختهاند، کمک زیادی نمیکند». برای برخی در روسیه، تصمیم به ظاهر خودسرانه ترامپ برای جنگ علیه ایران، توجیهی برای جنگ پوتین علیه اوکراین بود و میتواند کرملین را وادار کند تا در پیگیری اهداف نظامی خود، به ویژه تصرف دونتسک، پافشاری کند.یکی از تاجران مسکو که نخواست نامش فاش شود، گفت: «همه معتقدند که جنگ در خلیج فارس به روسیه و پوتین این فرصت را میدهد که مدت بیشتری علیه اوکراین بجنگند و قلمرو بیشتری را تصرف کنند. هیچ کس نمیداند که جنگ چقدر طول خواهد کشید و از سوی دیگر، مردم به طور فزایندهای میترسند که دولت بیشتر و بیشتر دارایی و آزادی را از آنها بگیرد».
در این شرایط، ناامیدی در حال افزایش است، به خصوص به دلیل محدودیتهای اینترنتی که خاطرات قوی سرکوب شوروی را زنده میکند. تاتیانا، ۵۳ ساله، مدیر یک شرکت لجستیکی، که به شرط فاش نشدن نام کوچکش صحبت میکرد، گفت: «افرادی مثل ما بسیار نگران هستند، زیرا ما در کشوری متولد شدهایم که نمیتوانستیم آن را ترک کنیم. ما قبلاً یک بار پشت پرده آهنین زندگی میکردیم و مطمئن بودیم که دیگر هرگز این اتفاق نخواهد افتاد. اما در واقعیت، این اتفاق افتاده است. اکنون ما یک پرده آهنین دیجیتال داریم».
دیگران از چشمانداز اقتصادی ویران صحبت کردند. ایرینا، ۴۶ ساله، مدیر فروش که به شرط فاش نشدن نام کوچکش صحبت میکرد، گفت: «از دیدگاه تجاری، میتوانم ببینم که اوضاع کاملاً آشفته است: فروش کاهش یافته، مردم پول کمتری دارند، افراد بسیار کمتری در مراکز خرید هستند، قیمتها دو برابر شده و قیمت میوه و سبزیجات سه برابر شده، قبضهای آب و برق افزایش یافته، مالیاتها نیز بالا رفته است». ایگور، ۱۹ ساله، دانشجو، ناامیدی فزاینده خود را توصیف کرد. ایگور، که او هم به شرط فاش نشدن نامش صحبت میکرد، گفت: «در مجموع، هم من و هم افرادی که میشناسم، احساس ناامیدی کاملی داریم که هیچ کاری نمیتوان در مورد آن انجام داد. همه میخواهند اینجا را ترک کنند، اما اکثر آنها این گزینه را ندارند. هیچ کس نمیخواهد آینده خود را به این کشور گره بزند. زندگی در اینجا دشوار، گران و تاریک است».
