پایان پیمان «استارت نو» عصر کنترل زرادخانههای اتمی را پایان میدهد؛
انقضای آخرین ترمز هستهای جهان
«جیمز اکتون»، مدیر مشترک برنامه سیاست هستهای در «بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی» میگوید: «من حقیقتا معتقدم که ما اکنون در آستانه یک مسابقه تسلیحاتی جدید قرار داریم. گمان نمیکنم در طول عمر من، پیمان دیگری برای محدود کردن تعداد [سلاحها] منعقد شود.»توقف این پیمان، پایانی است بر بیش از نیم قرن تلاش مسکو و واشنگتن -با سطوح مختلفی از بیاعتمادی- برای محدود کردن زرادخانههایشان؛ تلاشهایی که از دوران ریچارد نیکسون و لئونید برژنف در سال ۱۹۷۲ آغاز شد و تا مذاکرات رونالد ریگان و میخائیل گورباچف در سال ۱۹۸۵ در ویلایی کنار دریاچه در ژنو ادامه یافت. پیمان «استارت ۱» که در سال ۱۹۹۱ و همزمان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی امضا شد، نخستین محدودیتهای قابلتوجه را بر سلاحهای هستهای راهبردی آمریکا و روسیه اعمال کرد و رژیمی از بازرسیها را بنا نهاد که الگویی برای کنترل تسلیحات پس از جنگ سرد شد.
پس از وقفهای کوتاه، سرانجام پیمان «استارت نو» جایگزین آن شد که در سال ۲۰۱۰ امضا و در سال ۲۰۲۱ تمدید شد. این پیمان سقف کلاهکهای هستهای مستقر برای هر کشور را ۱۵۵۰ عدد تعیین کرد؛ بیشتر از تعدادی که برای نابودی طرف مقابل و بخش بزرگی از جهان کافی است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پیشنهاد داده که پس از انقضای پیمان، دو طرف میتوانند بهصورت داوطلبانه به رعایت محدودیتهای فعلی ادامه دهند. دونالد ترامپ که پیشنهاد همتای روس خود را «ایدهای خوب» توصیف کرد، هنوز پاسخ رسمی نداده اما اشاره کرده که ترجیح میدهد به «توافقی جدید و بسیار بهتر» با حضور روسیه و چین دست یابد.
یک مقام کاخ سفید گفت: «رئیسجمهور ترامپ بارها درباره مقابله با تهدیدی که سلاحهای هستهای برای جهان ایجاد میکنند سخن گفته و تمایل خود را برای حفظ محدودیتها بر سلاحهای هستهای و وارد کردن چین به مذاکرات کنترل تسلیحات ابراز کرده است.»مذاکرات بر سر این پیمان -که در سال ۲۰۱۰ در دوران سیاست ناکامِ «بازتنظیم روابط» باراک اوباما با روسیه امضا شده بود- پس از صدور دستور حمله تمامعیار به اوکراین توسط پوتین در سال ۲۰۲۲ فروپاشید. پوتین یک سال بعد مشارکت روسیه در این پیمان را به حالت تعلیق درآورد و تلویحا اشاره کرد که مسکو ممکن است آزمایشهای هستهای را از سر بگیرد. سال گذشته، ترامپ به پنتاگون دستور داد تا آزمایشهای هستهای را «بر مبنایی برابر» با روسیه و چین از سر بگیرد. مشخص نبود که آیا منظور او آزمایشهای انفجاری هستهای است یا آزمایش سلاحهایی که قابلیت حمل کلاهک اتمی را دارند.
«پاول پودویگ»، مدیر «پروژه نیروهای هستهای روسیه»، میگوید: «شما نمیتوانید پیمانی داشته باشید که وضعیت آن بهتر از وضعیت کلی روابطتان باشد. بنابراین، نبودِ پیمان بازتابی از آن چیزی است که به شکلی گستردهتر میان آمریکا و روسیه در جریان است.» ترامپ که به سبک غیرقابل پیشبینیاش شهرت دارد، هنوز ممکن است در لحظات آخر اعلام کند که قصد دارد پیشنهاد پوتین برای رعایت محدودیتهای پیمان به مدت یکسال دیگر را بپذیرد.«رز گوتملر» که بهعنوان معاون وزیر خارجه در امور کنترل تسلیحات، مذاکرهکننده ارشد آمریکا در این پیمان بود، معتقد است اگر دو کشور وارد مسابقهای برای افزودن کلاهکهای هستهای بیشتر به موشکها و بمبافکنهای خود شوند، آمریکا ممکن است در موقعیت ضعیفتری قرار گیرد.
او گفت: «روسها میتوانند سریعتر از ما کلاهک اضافه کنند.» روسیه درحالیکه به پیمان پایبند بوده، تولید سریالی سلاحها و کلاهکهای هستهای جدید را حفظ کرده است، درحالیکه آمریکا ترجیح داده ذخایر قدیمی خود را نوسازی کند. «واسیلی کاشین»، استاد مدرسه عالی اقتصاد مسکو، معتقد است تا زمانی که مسکو توازن راهبردی با آمریکا را حفظ کند، تمایل چندانی به افزایش زرادخانه خود ندارد.«استارت نو» همچنین فرآیندی دقیق برای راستیآزمایی و اطلاعرسانی ایجاد کرده بود که هدفش کاهش خطر سوءتفاهمهایی بود که میتوانستند به سرعت به یک بحران هستهای تبدیل شوند. با این حال، روند بازرسیها در دوران همهگیری کووید متوقف شد و سپس با تعلیق مشارکت روسیه در پیمان توسط پوتین در سال۲۰۲۳، به کلی قطع گردید.
پودویگ میگوید پیشنهاد پوتین برای تمدید سقفهای پیمان به مدت یکسال دیگر، معنای چندانی نخواهد داشت مگر اینکه روسیه با ازسرگیری روند راستیآزمایی نیز موافقت کند.اما بیاعتمادی ناشی از تعلیق بازرسیها و جنگ اوکراین، با ظهور سلاحهای جدیدی که تحت پوشش توافق فعلی نیستند، تشدید شده است. روسیه در حال توسعه سیستمهای پیشرفته حمل سلاح هستهای مانند موشک کروز هستهای «بوروسنیک» و زیردریایی هستهای «پوسایدون» و همچنین سلاحهای متعارف مافوق صوت (هایپرسونیک) نظیر موشک بالستیک «اورشنیک» است. مت کوردا، معاون مدیر پروژه اطلاعات هستهای در فدراسیون دانشمندان آمریکایی، میگوید: «انقضای استارت نو در واقع درباره خودِ این پیمان نیست، بلکه نشانگر الگوی گستردهتری از بیاعتمادی و بیمیلی نسبت به کنترل تسلیحات بهطور کلی است.»
ترامپ همچنین بر پروژه دفاع موشکی «گنبد طلایی» پافشاری میکند که مدودف، معاون رئیسشورای امنیت روسیه آن را «بسیار تحریکآمیز» خوانده است. مدودف مدعی شد که این طرح «کاملا با این اصل که تسلیحات راهبردی تهاجمی و دفاعی بهطور جداییناپذیری به هم مرتبط هستند -که در مقدمه پیمان استارت نو آمده- در تضاد است».وی همچنین در اظهاراتی که دیروز منتشر شدگفت: جهان بهطور فزایندهای خطرناک شده است، اما روسیه تمایلی به وقوع یک درگیری جهانی ندارد. مدودف که از سال۲۰۰۸ تا ۲۰۱۲ رئیسجمهور روسیه بود، افزود: «ما به دنبال یک درگیری جهانی نیستیم. ما دیوانه نیستیم. اما نمیتوان احتمال یک منازعه جهانی را کاملا منتفی دانست.»
