دولت سوریه با افزایش حملات اسرائیل به جنوب این کشور، به روسیه روی آورده است
چتر بازدارنده مسکو؛ از توهم تا واقعیت
«اغیاد حجازی» در گزارشی برای «د کریدل» نوشت، در سپتامبر ۲۰۲۵، تام باراک، فرستاده ایالات متحده به سوریه، تایید کرد که مذاکرات غیرمستقیم سوریه و اسرائیل «در حال پیشرفت» است. قرار بود تا اوایل نوامبر ۲۰۲۵، زمان سفر الشرع به واشنگتن، این توافق رسمی شود. اما چند روز پس از ورود او، تلآویو درخواستهای جدیدی را مطرح کرد که مهمترین آنها ایجاد یک کریدور بشردوستانه به سمت سویدا با اکثریت دروزی بود. «بنگاه خبرپراکنی اسرائیل»(KAN) از شکست مذاکرات خبر داد و به تغییر جهت تلآویو به سمت درخواست یک توافق صلح کامل در ازای خروج جزئی از خاک سوریه اشاره کرد. درست مانند ادوار گذشته تعامل، اسرائیل با ترکیبی از ژستهای نظامی و شرایط حداکثری، روند کار را مختل کرد. در این فضای دیپلماسی شکستخورده بود که متحد سابق دمشق، مسکو، دستبهکار شد.
ورود مجدد روسیه: بازدارنده یا توهم؟
در ۱۷نوامبر۲۰۲۵، یک هیات بلندپایه روسی بازدیدی اعلامنشده از ۹ سایت نظامی در امتداد خط درگیری ۱۹۷۴ در استان قنیطره سوریه انجام داد؛ همان پایگاههای سابق روسیه که ماهها پیش تخلیه شده بودند. این هیات، متشکل از افسران ارشد میدانی روسیه و کمیتهای از وزارت دفاع سوریه، از چندین موقعیت، از جمله منطقه استراتژیک حیاتی «تلول الحمر» در نزدیکی خط آتشبس، بازدید کردند. منابع نشان میدهند که مسکو قصد دارد ۹ پایگاه را در سراسر قنیطره و درعا دوباره فعال کند و پیش از استقرار مجدد احتمالی، یک مرکز لجستیک دائمی در قنیطره ایجاد کرده تا نیازهای مهندسی، زیرساختها و خطوط تامین را ارزیابی کند.
زمانبندی این اقدام تصادفی نبود: دمشق این اقدام را تلاشی برای تثبیت جنوب میدانست؛ درحالیکه تلآویو آن را یک چالش مستقیم میپنداشت. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، با بازدیدی پر سروصدا از جبهه سوریه به آن پاسخ داد. «یدیعوت آحارانوت» این اقدام را پیامی برای سه مخاطب توصیف کرد: دمشق، واشنگتن و آنکارا. بنا به گزارشها، نتانیاهو در یکی از جلسات کابینه گفت: «جولانی با دست پر از واشنگتن برگشته است. او شروع به انجام کارهایی کرده که موردقبول ما نیست.» سخنان نتانیاهو با استفاده از نام مستعار الشرع، ابومحمد الجولانی، زمانی که رئیس القاعده بود، بیان شد. او همچنین افزود که الشرع «میخواهد نیروهای روسی را به مرز بیاورد.» یسرائیل کاتز، وزیر جنگ، با اشاره به دیدار الشرع با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از موضع نتانیاهو حمایت کرد و گفت: «او با بوی عطر برگشت.» این اظهارات پس از تماس تلفنی بین نتانیاهو و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، مطرح شد. مضمون ضمنی این تماس این بود که اسرائیل به روسیه اجازه نخواهد داد که در امتداد مرز اشغالی خود دوباره مستقر شود.
بااینحال، «عزیز موسی»، محقق امنیت بینالملل، میگوید که نگرانی اسرائیل کمتر در مورد مسکو و بیشتر در مورد آنکارا است. او خاطرنشان میکند که روسیه یک «منطقه حائل» ایجاد میکند و حضورش با هدف «متعادلکردن نفوذ ترکیه» بدون ایجاد مانع جدی در عملیات اسرائیل است. او میگوید هماهنگی فنی بین آنکارا و دمشق - بهویژه زنجیرههای تامین برای پایگاههای مرکز سوریه - باعث نگرانی تلآویو شده است. در پاسخ، اسرائیل در حال تقویت موضع منطقهای خود برای محدودکردن نفوذ ترکیه است. این تحلیلگر همچنین توضیح میدهد که استقرار نیروهای روسی یک مانع امنیتی مستقیم برای دمشق ایجاد میکند. اما بااینحال، به اسرائیل حاشیه [امن] بیشتری برای اقدام نظامی و اطلاعاتی میدهد و با حفظ کنترل مواضعی که از ۸ دسامبر ۲۰۲۴ به دست آورده است، به «تثبیت وضع موجود» کمک میکند. موسی میافزاید که این ترتیبات، آزادی عمل اسرائیل علیه اهداف خاص را تضمین میکند و در نتیجه مکانیسم هماهنگی که در مرحله قبل با روسیه وجود داشت را احیا میکند. به گفته وی، تلآویو مشارکت روسیه را ابزاری برای حفظ دستاوردهای نظامی فعلی و به تاخیرانداختن هرگونه توافق الزامآور میبیند.
ترکیه به حاشیه رانده شد؟
گزارشهای مربوط به دخالت ترکیه در سفر هیات روسی به جنوب سوریه به سرعت تکذیب شد. ترکیه هیچ نقشی نداشت؛ واقعیتی که با خطوط قرمز قاطع تلآویو همسو است. جتهای اسرائیلی بارها مواضع سوریه را که شایعه حضور نیروهای ترکیه در آنها مطرح شده بود، بمباران کردهاند و این نشاندهنده رد هرگونه ردپای نظامی ترکیه در منطقه است. در مقابل، اسرائیل از نظر تاکتیکی نسبت به مسکو انعطافپذیرتر است؛ البته تا زمانی که تحرکات روسها عملیات اسرائیل را مختل نکند. «فراس الماردینی»، روزنامهنگار مستقر در روسیه، به «د کریدل» میگوید که مسکو «تمایل یا توانایی استقرار نیرو در جنوب را مانند زمان رژیم قبلی دارد». او خاطرنشان میکند که نقش احتمالی روسیه ممکن است به «نقاط نظارتی که در همراهی با طرف ترکیهای ایجاد میشوند» محدود شود؛ زیرا آنکارا «امروزه بیشترین نقش را در سیاست سوریه، بهویژه در امور نظامی، ایفا میکند.» او توضیح میدهد که هرگونه حضور روسیه در منطقه جنوبی «باید از طریق هماهنگی کامل با ترکیه انجام شود».
ماردینی میافزاید: «روسیه هیچ علاقهای به برداشتن این گام ندارد». او خاطرنشان میکند که ورود قبلی روسها به جنوب «در چارچوب روند آستانه و مناطق کاهش تنش» بود، درحالیکه وضعیت امروز متفاوت است؛ زیرا روسیه نمیتواند «نقش نیروهای جداسازی را که به سازمان ملل متحد واگذار شده است، بهتنهایی ایفا کند.» او میافزاید که اسرائیل «حضور نیروهای روسی در منطقه را نخواهد پذیرفت» زیرا این حضور به «عمق استراتژیک» تبدیل شده است و اسرائیل «به دلایل مختلف» به دنبال اعمال کنترل بر آنجاست. به گفته ماردینی، «اسرائیل با حضور هیچ نیرویی، چه ترک و چه روسی، در جنوب موافقت نخواهد کرد. تمام آنچه در مورد استقرار نیروهای روسی اعلام شده است، توسط هیچ نهاد رسمی روسی تایید نشده، بلکه فقط از طریق اطلاعات منتشر شده در رسانهها بهدستآمده است.»
قمار دمشق روی استقرار محدود روسیه
با وجود محدودیتهای روسیه، دمشق سودمندی را در مشارکت مسکو میبیند. یک منبع ارشد سوری به «د کریدل» میگوید که هدف، استفاده از مسکو به عنوان یک حائل برای محدودکردن تجاوزات اسرائیل است و این گام در چارچوب ترتیبات مرتبط با توافق امنیتی برداشته میشود. به گفته این منبع، سفر هیات روسی پس از تفاهمات اولیه انجام شد، اما این اسرائیل است که همچنان مانع پیشرفت میشود.«احمد المسالمه»، تحلیلگر، نیز در گفتوگو با «د کریدل» میگوید که انتظار دارد فقط استقرارهای سبک انجام شود. او خاطرنشان میکند که حداکثر چیزی که میتواند اتفاق بیفتد «چیزی مثل استقرار عناصر پلیس نظامی روسیه در برخی نقاط» است، مشروط بر اینکه نقش آنها فقط به نظارت محدود شود، «بدون انجام هرگونه عملیات بازدارندگی یا جلوگیری از تحرکات اسرائیل در صورت وقوع».
مسالمه میگوید که دمشق «هر گامی را که تجاوزات اسرائیل را محدود یا مهار کند، دوست دارد»، زیرا دولت سوریه «از هر اقدامی که تحریکات مداوم اسرائیل را کاهش دهد، استقبال میکند.» وی میافزاید که سوریه در تلاش است تا تحریکات را از طریق هر وسیله موجود محدود کند. بااینحال، او اذعان میکند که بعید است اسرائیل استراتژی خود را تغییر دهد. تهاجمات بخشی از کمپین فشار تلآویو است و پرچمهای روسیه بر فراز پاسگاهها مانع اقدام اسرائیل نخواهد شد. او استدلال میکند که اسرائیل با وجود بنبست در مذاکرات بین دمشق - تلآویو، «نهتنها به دنبال توافق امنیتی، بلکه به دنبال عادیسازی کامل روابط با دمشق است». مسالمه میگوید تنها راه پیش رو، یک مسیر هماهنگ شامل سوریه، روسیه، ترکیه و اسرائیل است. دمشق همچنین روی اعطای نقش بیشتر به مسکو در جنوب در ازای آرام ماندن عرصه ساحلی قمار میکند. اما این رویکرد پس از خروج مسکو از جنوب در مراحل اولیه که منطقه را برای گسترش اسرائیل باز گذاشت، محدود بوده است.
مسکو قبل از خروج از سوریه در اواخر سال ۲۰۲۴، خود را به عنوان تثبیتکننده جنوب سوریه به تصویر کشیده بود. الکساندر لاورنتیف، فرستاده روسیه، در مصاحبههای رسانهای در همان زمان نسبت به تهاجم احتمالی اسرائیل هشدار داد و تلویحاً اظهار کرد که روسیه واکنش منفی نشان خواهد داد. اما رویدادهای بعدی ثابت کرد که این روایت محقق نشد: خود روسیه قبل از سقوط دولت اسد عقبنشینی کرد و جنوب را دستنخورده باقی گذاشت، درحالیکه اسرائیل بیتفاوت به عملیات خود ادامه داد. سفر اخیر هیات روسی که دوباره در قالب بازدارندگی مطرح شده، تکرار یک سناریوی قدیمی است. بهعبارتدیگر، آنچه قبل از پاییز در مورد «چتر بازدارنده روسیه» گفته شد، محقق نشده است. دولت سوریه بر این باور است که حضور قابلمشاهده روسیه میتواند مذاکرات را تغییر دهد. اما این مساله به تایید تلآویو، تمایل مسکو به تعامل، رضایت آنکارا و جهتگیری واشنگتن بستگی دارد. بدون هماهنگی بین این چهار کشور، جنوب سوریه در بلاتکلیفی باقی میماند و آینده آن بیشتر توسط بازیگران خارجی تعیین میشود تا هر تصمیمی که در دمشق گرفته شود.
