وقتی امنیت مرزها با اقتصاد ایران و اقلیم گره میخورد
ماموریت طالبانی در تهران
با توجه به تنشهایی که بر منطقه سایه انداخته، سفر طالبانی به تهران میتواند از چند جهت حائز اهمیت باشد؛ نخست اینکه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، رئیسجمهور ایالات متحده، بارها موضوع مسلح کردن گروهکهای تجزیه طلب علیه ایران را مطرح کرده، صحبتهایی که حتی اگر صرفا ادعا هم باشند، باز هم تهران باید آنها را در محاسبات امنیتی خود در نظر داشته باشد، این موضوع همچنین بار دیگر مساله توافق امنیتی میان تهران و بغداد را در کانون توجهات قرار میدهد. توافقی که از چند سال پیش در دستورکار ایران و عراق قرار دارد، اما هر بار به دلایلی که عمدتا مرتبط با تحولات داخلی اقلیم کردستان عراق است بخشهایی از آن روی زمین باقی میماند. بنابراین اجرایی کردن این توافق یکی از محورهای اصلی در فرآیند روابط رو به گسترش ایران و اقلیم کردستان عراق است.
در همین چارچوب؛ وزیر خارجه ایران نیز در دیدار با طالبانی بر ارتقای هماهنگیهای امنیتی در مرزهای مشترک و مقابله با تروریسم تاکید کرد و رئیس اتحادیه میهنی کردستان عراق ضمن تاکید بر همافزایی میان ایران و عراق برای اجرای توافقنامه امنیتی فیمابین و خلع سلاح گروههای تروریستی مخل امنیت دو کشور تاکید و تصریح کرد که عراق و اقلیم کردستان عراق هرگز اجازه نخواهند داد اراضی این کشور به مأمنی برای آسیب و تهدید امنیت کشورهای منطقه، بهویژه جمهوری اسلامی ایران تبدیل شود. طالبانی همچنین در دیدار با محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، گفت که جمهوری اسلامی همواره پشتیبان و حامی ما بوده لذا جنگ و سختی شما را جنگ و سختی خود و پیروزی شما را پیروزی خود میدانیم و برای عمل به توافق امنیتی بین دو کشور ایران و عراق و توسعه روابط آمادگی کامل داریم.
از طرف دیگر با توجه به شرایط جاری و تحریمهای ایالات متحده، حفظ و ارتقای تبادلات تجاری با اقلیم کردستان عراق برای ایران حائز اهمیت است. اقلیم کردستان، به دلیل موقعیت جغرافیایی و هممرزی با ایران، یکی از مسیرهای مهم برای تداوم مبادلات اقتصادی و تجاری ایران با بازار عراق به شمار میرود. در شرایطی که محدودیتهای ناشی از تحریم میتواند دسترسی ایران به برخی بازارها و مسیرهای رسمی تجارت خارجی را دشوارتر کند، مرزهای مشترک با اقلیم اهمیت بیشتری پیدا میکنند. استمرار فعالیت گذرگاههای مرزی و حفظ جریان تجارت میتواند به تامین بازار اقلیم و در مقابل، حفظ دسترسی ایران به یک بازار نزدیک و قابل اتکا کمک کند. از این منظر، روابط تهران و اقلیم صرفا به پروندههای امنیتی محدود نمیشود و بعد اقتصادی آن نیز اهمیت قابلتوجهی دارد. هرگونه بیثباتی در مرزها، محدودیت در تردد یا اختلال در مسیرهای تجاری میتواند مستقیما بر حجم و استمرار مبادلات دو طرف اثر بگذارد.
تجارت ایران با اقلیم کردستان عراق یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی در مرزهای غربی کشور است. ایران به دلیل نزدیکی جغرافیایی و ارتباطات فرهنگی، کالاهای متنوعی به اقلیم صادر میکند. مهمترین کالاهای صادراتی شامل مواد غذایی، میوه و سبزیجات، مصالح ساختمانی، لوازم خانگی، محصولات پتروشیمی و کالاهای صنعتی است. در مقابل، برخی محصولات کشاورزی و کالاهای مورد نیاز بازار ایران از اقلیم وارد میشوند. بنابراین، برای تهران، حفظ ثبات مرزها در کنار تداوم تجارت با اقلیم اهمیت مضاعف دارد. در چنین شرایطی، سفر بافل طالبانی به تهران را میتوان در چارچوب پیوند میان دو ملاحظه امنیتی و اقتصادی بررسی کرد؛ از یک سو ضرورت اجرای تعهدات امنیتی و از سوی دیگر اهمیت حفظ مسیرهای تجاری در شرایط افزایش فشارهای خارجی.
معادله امنیت و تجارت در روابط تهران - اقلیم
روابط جمهوری اسلامی ایران و حکومت اقلیم کردستان به طور کل و روابط تهران با سلیمانیه یا حزب اتحادیه میهنی کردستان به طور خاص، روابط مهم و دارای فراز و فرود بوده و در زمان کنونی برای طرفین بهخصوص تهران از اهمیت بالایی برخوردار است. با توجه به وضعیت نه جنگ و نه صلح فعلی میان ایران با ایالات متحده و اسرائیل، به نظر میرسد مسائل امنیتی با اقلیم کردستان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
در همین چارچوب ما شاهد بودیم که طی دو سال گذشته قراردادهای امنیتی متقابلی بین ایران با دولت عراق و دولت اقلیم کردستان و نیز حزب اتحادیه میهنی در رابطه با کنترل، مهار و جابهجایی نیروهای کرد به امضا رسیده است، اما وقوع جنگ ۱۲ روزه و بهخصوص وقوع جنگ ۴۰ روزه و تاکید و ادعای بیش از حد دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو مبنی بر استفاده از گروههای مسلح کرد برای حمله به ایران، سبب حساسیت بیشتر از سوی تهران شد. ایران هم بارها در جریان جنگ، با حملات موشکی و پهپادی مقرهای این گروهها در اقلیم کردستان را هدف قرار داد. طبیعتا مهمترین موضوع فعلی میان ایران و اقلیم کردستان مسائل امنیتی است که احتمالا در جریان سفر طالبانی مورد بحث و بررسی قرار میگیرد.
از طرف دیگر مسائل داخلی و بنبست داخلی سیاسی در اقلیم کردستان، میتواند از محورهای این نشست باشد؛ نوع نگاه تهران و بازیگری آن در سلیمانیه با حزب اتحادیه میهنی نقش بسزایی در تداوم این قفل و بن بست سیاسی یا گشایش آن دارد. ایران به عنوان یک بازیگر منطقهای بسیار موثر در این منطقه، باید راهکار ارائه کرده و به نوعی از عوامل گشایشاین بنبست باشد و وضعیت را به حال خود رها نکند. یکی از موضوعاتی که میتواند میان عراقچی و طالبانی مورد بحث قرار بگیرد، نوع موازنه حزب اتحادیه میهنی کردستان با حزب دموکرات به رهبری مسعود بارزانی است. در رابطه با مسائل اقتصادی بین ایران و اقلیم کردستان عراق و ایران و سلیمانیه، طی یک دهه گذشته، تقریبا بیش از ۶۰ درصد روابط تجاری کل ایران با عراق با اقلیم کردستان عراق بوده است.
امنیت مناسب اقلیم کردستان، وضعیت اقتصادی مناسبتر و مسیرهای امنی که وجود داشته باعث شده که این موضوع از اهمیت بسزایی برخوردار باشد. طبیعتا در شرایط فعلی که به دلیل محاصره آبی و خاکی آمریکاییها و فشارهای بینالمللی، اقلیم کردستان به عنوان یکی از تنفسگاههای اقتصادی برای ایران دارای اهمیت است و حتی اهمیتی بیشتر از پیش دارد، طبیعتا یکی از موضوعات مهم نحوه چگونگی حفظ تبادلات اقتصادی فعلی و حتی گسترش آن و راههای موازی دیگر در حوزه مبادلات اقتصادی و حتی ارزی است. در عین حال این سفر در تلاش برای حل سیاسی مساله کرد و احزاب کرد ایرانی میتواند نقش کلیدی داشته باشد. اگر این مباحث امنیتی از طریق سیاسی به یک راهکار برسد، طبیعتا خروجی خیلی بهتری خواهد داشت؛ چرا که راهکارهای امنیتی طی ۴۷ سال گذشته منجر به پایان دادن به این بحران نشده است.
* پژوهشگر ارشد مسائل عراق
