در مسیر تفاهم، در انتظار تضمین

در تازه‌ترین تحول، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، از پیشرفت مثبت گفت‌وگوهای ایران و عمان درباره تردد کشتیرانی در تنگه هرمز خبر داده است. به گفته او، دو طرف بر سر «نقشه تردد کشتیرانی» به توافق رسیده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد بحث هرمز از سطح مواضع سیاسی و امنیتی به مرحله طراحی سازوکار اجرایی رسیده است. بقایی در عین حال تاکید کرده که این روند حاصل همکاری میان دستگاه‌های مختلف کشور با محوریت وزارت امور خارجه و مشارکت بخش‌های دفاعی، امنیتی و زیست‌محیطی بوده است.

این تحول را باید در چارچوب تفاهمی دید که پیش‌تر میان ایران و آمریکا شکل گرفته بود و تنگه هرمز یکی از محورهای اصلی آن بود. در روایت رسمی ایران، تهران تعهد کرده بود برای ایجاد ترتیبات لازم جهت تردد ایمن کشتی‌ها با عمان همکاری کند؛ به همین دلیل، گفت‌وگوهای تهران و مسقط درباره مسیر عبور کشتی‌ها ادامه پیدا کرده است. بقایی پیش‌تر نیز تصریح کرده بود که مذاکرات ایران و عمان درباره نحوه مدیریت تردد کشتیرانی، ارتباط مستقیمی با مذاکرات ایران و آمریکا ندارد. در عین حال، موضع ایران درباره ماهیت این ترتیبات روشن است: بازگشت به شرایط پیش از جنگ در تنگه هرمز در دستور کار نیست. 

کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه، تاکید کرده است که ایران هیچ درخواستی برای مذاکره با آمریکا ارائه نکرده و طی دور جدید درگیری‌ها نیز تقاضایی برای آتش‌بس نداشته است. به گفته او، این آمریکا بوده که از حدود ۱۰ روز پیش پیام‌هایی برای مدیریت و پایان دادن به درگیری‌ها ارسال کرده و حتی پیشنهاد کرده بود اگر منشأ اختلاف تنگه هرمز است، ایران و عمان درباره آن به تفاهم برسند. از این منظر، مذاکرات جاری با عمان را می‌توان بخشی از یک تفکیک مهم در سیاست تهران دانست: مدیریت وضعیت هرمز یک موضوع فنی و اجرایی است، اما مذاکره با آمریکا موضوعی سیاسی و امنیتی است که شرایط خاص خود را دارد. ایران می‌خواهد نشان دهد که برای حل مسائل مشخص و محدود، از دیپلماسی و سازوکارهای مذاکره استفاده می‌کند؛ اما این به معنای پذیرش فشار یا بازگشت خودکار به ترتیبات سابق نیست.

این نگاه در مواضع محمدباقر قالیباف نیز دیده می‌شود. رئیس مجلس در تازه‌ترین اظهارات خود درباره تفاهم با آمریکا، مذاکره را نه در نقطه مقابل مقاومت، بلکه در امتداد آن تعریف کرده است. او با اشاره به ماجرای تنگه هرمز گفت زمانی که دونالد ترامپ در پیامی اعلام کرد با رفع محاصره، ایران تنگه را باز خواهد کرد، تهران این بخش از روایت را نپذیرفت و از میانجی‌ها خواست این ادعا اصلاح شود. به گفته قالیباف، پس از اصلاح موضع ترامپ، بازگشایی هرمز در چارچوب تفاهم و از زمان مشخص مورد اشاره قرار گرفت. قالیباف همچنین روایت گسترده‌تری از مذاکرات ارائه کرده و معتقد است که در متن اولیه ۱۵ ماده‌ای آمریکا، موضوعاتی مانند برنامه موشکی، پرونده هسته‌ای، جبهه مقاومت و تنگه هرمز همگی در زمره مطالبات واشنگتن قرار داشته، اما در متن نهایی، موضوع لبنان، حاکمیت و تمامیت ارضی آن و جبهه مقاومت نیز مورد توجه قرار گرفته است. این روایت نشان می‌دهد که ایران توانسته برخی خطوط قرمز خود را حفظ یا به متن تفاهم وارد کند.

با این حال، فاصله میان «تفاهم» و «توافق نهایی» همچنان قابل‌توجه است. وضعیت فعلی را نمی‌توان نه بازگشت کامل به مذاکره دانست و نه پایان دیپلماسی. مسیر موجود بیشتر نوعی دیپلماسی محدود و مرحله‌ای است که در آن مسائل مشخص، از جمله مدیریت تردد در هرمز، از مسیرهای فنی و با میانجی‌گری عمان دنبال می‌شوند؛ درحالی‌که مذاکره مستقیم و جامع با آمریکا همچنان به شرایط سیاسی و امنیتی گسترده‌تری وابسته است. همزمان، تهران می‌کوشد جایگاه خود را در معادله هرمز تثبیت کند و نشان دهد هرگونه ترتیبات جدید در این آبراه باید با نقش و ملاحظات ایران شکل بگیرد.

در نتیجه، آخرین مواضع رسمی بیش از آنکه از یک توافق جدید خبر دهند، از تلاش برای تثبیت یک چارچوب محدود حکایت دارند؛ چارچوبی که در آن تردد کشتیرانی می‌تواند مدیریت شود، اما مساله هرمز همچنان بخشی از معادله بزرگ‌تر روابط ایران و آمریکا باقی می‌ماند. به این ترتیب، پرونده هرمز فعلا در میانه راه قرار دارد: نه بازگشت به وضعیت سابق، نه توافق نهایی با آمریکا، بلکه تلاش برای ساختن ترتیباتی جدید که ایران در طراحی و اجرای آن نقش تعیین‌کننده داشته باشد.