پیامآور آتشبس یا معمار موازنه؟
دو پیام الزیدی در سفر به تهران
نخستین روز گرمترین ماه سال با سفر علیفالح الزیدی، نخستوزیر عراق، در راس هیاتی بلندپایه و به دعوت مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، به تهران آغاز شد؛ سفری که در یکی از حساسترین مقاطع تحولات منطقهای و در شرایطی انجام میشود که تنشهای میان ایران و ایالات متحده، پس از تحولات اخیر، همچنان بر فضای امنیتی خلیج فارس و غرب آسیا سایه افکنده است. اهمیت این سفر زمانی دوچندان میشود که الزیدی تنها چند روز پیش از حضور در تهران، در واشنگتن با دونالد ترامپ و شماری از مقامهای ارشد آمریکایی دیدار و دهها توافقنامه و تفاهمنامه در حوزههای انرژی، امنیت، سرمایهگذاری و فناوری امضا کرده بود؛ توافقهایی که برخی از آنها، از جمله توسعه خطوط لوله صادرات نفت عراق، میتواند در بلندمدت بر معادلات ژئوپلیتیک انرژی منطقه از جمله بحث تنگه هرمز نیز اثرگذار باشد.
همین موضوع سبب شد سفر واشنگتن با واکنشهایی در داخل ایران همراه شود؛ چنانکه علیاکبر ولایتی، مشاور رهبر معظم انقلاب در امور بینالملل، زمانبندی آن را «بیموقع و تاسفبار» توصیف کرد. با این حال، سفر تهران را نمیتوان صرفا در چارچوب روابط دوجانبه ایران و عراق تحلیل کرد. به گزارش الجزیره، این سفر در مقطعی صورت میگیرد که منطقه همچنان با پیامدهای جنگ، ناامنی در مسیرهای انتقال انرژی، افزایش رقابت قدرتهای فرامنطقهای و ابهام درباره آینده مناسبات تهران و واشنگتن روبهرو است. عراق نیز که طی سالهای اخیر کوشیده است سیاست «موازنه مثبت» را در قبال ایران و آمریکا دنبال کند، اکنون بیش از هر زمان دیگری در معرض آزمونی دشوار قرار گرفته است؛ از یک سو، روابط راهبردی و وابستگیهای اقتصادی و امنیتی با ایران، و از سوی دیگر، همکاریهای گسترده با ایالات متحده، بغداد را ناگزیر کرده است تا از تبدیل شدن خاک عراق به میدان رویارویی دو قدرت جلوگیری کند.
افزون بر این، عراق در سالهای گذشته بارها نقش میانجی و تسهیلکننده گفتوگوهای منطقهای را بر عهده داشته است؛ از میزبانی مذاکرات امنیتی ایران و عربستان گرفته تا انتقال پیامهای غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن در مقاطع بحرانی. همین پیشینه موجب شده است که بسیاری از ناظران، سفر الزیدی به تهران را صرفا یک دیدار تشریفاتی یا اقتصادی ندانند، بلکه آن را تلاشی برای حفظ کانالهای ارتباطی، مدیریت بحران و جلوگیری از تشدید تنشها ارزیابی کنند. هرچند هیچیک از طرفین بهطور رسمی از دستور کار میانجیگرانه این سفر سخن نگفتهاند، اما همزمانی آن با تحولات اخیر، گمانهزنیها درباره انتقال پیامهای سیاسی و امنیتی میان تهران و واشنگتن را تقویت کرده است.
از این منظر، سفر نخستوزیر عراق را میتوان بخشی از تلاش بغداد برای تثبیت جایگاه خود بهعنوان بازیگری متوازن و مسوول در معادلات منطقهای دانست؛ کشوری که ثبات و امنیت آن، بیش از هر زمان دیگری به کاهش تنش میان ایران و آمریکا و جلوگیری از گسترش بحران در خلیج فارس و غرب آسیا گره خورده است. سفر نخستوزیر عراق، به آمریکا که هفته گذشته صورت گرفت، با امضای ۴۸ توافقنامه و تفاهمنامه در حوزههای انرژی، سرمایهگذاری، فناوری، مالی و امنیتی همراه بود که یکی از مهمترین این تفاهمها، پروژه احداث و احیای خطوط لوله انتقال نفت عراق به بندر بانیاس سوریه است؛ طرحی که در صورت اجرا میتواند بخشی از صادرات نفت عراق را از مسیر زمینی و بدون عبور از تنگه هرمز انجام دهد و در بلندمدت بر معادلات ژئوپلیتیک و امنیت انرژی منطقه، از جمله جایگاه راهبردی تنگه هرمز و منافع ایران، تاثیرگذار باشد.
با این حال در جریان سفر رسمی علی فالح الزیدی نخستوزیر عراق و هیات عالی به تهران، مقامات عالیرتبه در حضور سران دو کشور ۴ موافقت نامه و یادداشتتفاهم همکاری میان دو کشور به امضا رساندند. موافقتنامه حملونقل جادهای کالا، یادداشت تفاهم احداث راهآهن خسروی - خانقین - بغداد، یادداشتتفاهم خواهر خواندگی تهران و بغداد و یادداشت تفاهم مدیریت دولتی، آموزش و منابع انسانی ۴ سند همکاری بود که میان مقامات عالی رتبه کشور و در حضور رئیسجمهور اسلامی ایران و نخستوزیر عراق به امضا رسید.
احتمال میانجیگری
در شرایط کنونی، احتمال ایفای نقش میانجی از سوی عراق بیش از گذشته مطرح شده، اما موفقیت آن بهشدت محدود و وابسته به اراده تهران و واشنگتن است. سفر هفته گذشته علی الزیدی به واشنگتن و سفر بعدی او به تهران باعث شده گمانهزنیها درباره نقش بغداد در کاهش تنشها افزایش یابد. برخی رسانههای عراقی و منطقهای گزارش دادهاند که دولت عراق امیدوار است از این رفتوآمدها برای میزبانی یا تسهیل گفتوگوهای غیرمستقیم میان ایران و آمریکا استفاده کند.
با این حال، عراق برخلاف عمان یا قطر، میانجی کاملا بیطرفی نیست. این کشور همزمان میزبان نیروهای آمریکایی است و روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی عمیقی نیز با ایران دارد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند بغداد بیشتر میتواند نقش تسهیلکننده ارتباطات را ایفا کند تا یک میانجی تعیینکننده باشد. گفته میشود که یکی از اهداف غیرعلنی این رفتوآمدها، جلوگیری از تشدید بحران و حفظ کانالهای ارتباطی میان دو طرف است. حتی برخی گزارشها مدعی شدهاند که الزیدی حامل پیامهایی میان واشنگتن و تهران بوده است، هرچند این موضوع به طور رسمی از سوی دو طرف تایید نشده است.
خبرسازی نیویورکتایمز
در این بین نیویورکتایمز در گزارشی به نقل از مقامات ناشناس ایرانی و عراقی، مدعی شد که ایران پیشنهاد آتشبس آمریکا را که توسط علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به تهران منتقل شده بود، رد کرده است. ادعایی که با واکنش صریح دفتر رسانهای نخستوزیر عراق مواجه شد و آن را کاملا رد کرد. در بیانیهای از سوی دفتر رسانهای نخستوزیر آمده است: «در مورد آنچه در گزارش منتشر شده در نیویورک تایمز در ۲۳ ژوئیه ۲۰۲۶ ذکر شده است، دفتر رسانهای نخستوزیر تایید میکند که ادعاهای موجود در آن بیاساس است و هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد.»
به گزارش النشره، در این بیانیه از «همه رسانهها خواسته شده است که دقت کرده و به منابع رسمی تکیه کنند و از انتشار اطلاعات بدون سند یا اطلاعات منتسب به منابع ناشناس خودداری کنند.» نیویورکتایمز در این خبر مدعی شده بود که ایران پیشنهاد آتشبس موقت دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا را که توسط نخستوزیر عراق به تهران منتقل شده بود، رد کرده است. نیویورک تایمز پیشتر نیز در گزارشی به نقل از چند مقام عراقی و ایرانی که خواسته بودند نام آنها فاش نشود، ادعا کرده بود که نخستوزیر عراق که برای دیدار با مقامهای ایرانی به تهران سفر کرده، به همراه خود پیشنهادی از سوی ترامپ برای برقراری آتشبس بین ایران و ایالات متحده به همراه آورده بود.
سیاست توازن
یکی دیگر از مسائلی که این روزها محل بحث است و سیاست ایجاد توازن بغداد را با اما و اگرهایی روبهرو کرده است، حمله ایران به گروههای تجزیهطلب و مسلح عراقی در اقلیم کردستان است. در سالهای اخیر، بارها از بغداد خواسته است مفاد توافق امنیتی ایران و عراق را اجرا کند؛ توافقی که بر اساس آن، عراق متعهد شده است فعالیت گروههای مسلح مخالف ایران در نوار مرزی را محدود، اردوگاههای آنها را تخلیه و از استفاده از خاک عراق علیه ایران جلوگیری کند. در این بین آمریکا از بغداد میخواهد کنترل بیشتری بر گروههای مسلح و وضعیت امنیتی عراق اعمال کند. بنابراین دولت عراق ناچار است میان مطالبات امنیتی تهران، روابط با اقلیم کردستان و همکاری با واشنگتن توازن برقرار کند. این موضوع بخشی از چالش گستردهتر امنیت و حاکمیت عراق است که ممکن است در سفرهای اخیر الزیدی نیز مورد بحث قرار گرفته باشد.
