عراقچی با محوریت هرمز و یادداشت تفاهم با مقامات عمانی دیدار کرد
گرهگشایی از تنگه هرمز در مسقط
بر اساس اعلام وزارت امور خارجه، محور اصلی گفتوگوهای عراقچی با مقامات عمان، بررسی سازوکارهای تامین امنیت تردد کشتیها در تنگه هرمز و اجرای مفاد مربوط به یادداشت تفاهم اسلامآباد است. انتخاب عمان نیز اتفاقی نیست. مسقط طی دهههای گذشته همواره نقش میانجی قابل اعتماد میان تهران و واشنگتن را ایفا کرده و اکنون نیز تلاش میکند از تبدیل شدن آتشبس شکننده به دور تازهای از درگیری جلوگیری کند. مضاف بر اینکه عمان به واسطه آبراه مشترک با ایران در تنگه هرمز، به گره این مساله تبدیل شده است. در همین ارتباط رسانه آمریکایی آکسیوس به نقل از یک منبع دیپلماتیک گفت شرکتکنندگان در نشستهای مسقط در حال بحث درباره صدور بیانیهای پیرامون بازگشایی گذرگاه میانی در هرمز هستند.
در این چارچوب؛ اهمیت سفر عراقچی زمانی بیشتر آشکار میشود که همزمان با آن، وزیر امور خارجه ایران در تماس تلفنی با فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، موضع قاطع ایران را درباره هرگونه اقدام نظامی احتمالی آمریکا اعلام کرد. وزیر امور خارجه ضمن محکوم کردن حملات اخیر آمریکا به خاک ایران و آنچه نقض مفاد تفاهم اسلامآباد خواند، تاکید کرد جمهوری اسلامی در برابر هرگونه ماجراجویی جدید با قدرت از حاکمیت و امنیت ملی خود دفاع خواهد کرد. این موضع نشان میدهد تهران در کنار مسیر دیپلماسی، همچنان بر حفظ بازدارندگی نظامی نیز تاکید دارد و مذاکرات عمان را از موضع ضعف دنبال نمیکند.
با این حال، چالش اصلی تنها به مسائل امنیتی محدود نمیشود. یکی از مهمترین اختلافات، سرنوشت امتیازهای اقتصادی و مالی توافق آتشبس است. تحلیلهای موجود نشان میدهد واشنگتن عملا بخش عمده تعهدات اقتصادی خود را متوقف کرده؛ از بازگشت تحریمهای نفتی گرفته تا اعمال محدودیتهای جدید علیه شرکتها و اشخاص ایرانی. در چنین شرایطی، تهران انتظار دارد هرگونه توافق جدید درباره امنیت تنگه هرمز با گشایشهای اقتصادی ملموس همراه باشد؛ از جمله آزادسازی داراییهای بلوکهشده، کاهش فشارهای تحریمی و جلوگیری از اعمال تحریمهای تازه.
از سوی دیگر، موضوع اخذ عوارض از کشتیهای عبوری نیز به یکی از مهمترین اهرمهای فشار ایران تبدیل شده است. برخی تحلیلگران معتقدند اگر ایران این سیاست را عملی کند، اگرچه ممکن است درآمد محدودی برای کشور ایجاد شود، اما هزینههای سیاسی و اقتصادی آن بسیار سنگین خواهد بود. افزایش هزینه حملونقل دریایی، تشویق کشورهای منطقه به توسعه مسیرهای جایگزین و ایجاد اجماع بینالمللی علیه تهران، از جمله پیامدهای احتمالی چنین تصمیمی است. در مقابل، برای دولت آمریکا نیز پذیرش چنین وضعیتی، بهویژه در آستانه فضای انتخاباتی، هزینه سیاسی قابلتوجهی خواهد داشت. به همین دلیل بسیاری از ناظران معتقدند بهترین سناریو، دستیابی به یک توافق برد-برد است که در آن ایران از ابزار فشار خود تا حدی صرفنظر کند و در مقابل، بخش بیشتری از مطالبات اقتصادیاش تامین شود.
اما شاید مهمترین تحول پس از جنگ اخیر، تغییر معادلات امنیتی در خود تنگه هرمز باشد. سالهاست که عبور کشتیها بر اساس خطوط تفکیک ترافیک دریایی سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) انجام میشود. با این حال، تحولات نظامی اخیر موجب شده سه الگوی متفاوت برای عبور کشتیها مطرح شود. نخست، همان کریدور سنتی است که همچنان از مشروعیت حقوقی بینالمللی برخوردار است، اما تجربه جنگ نشان داد حتی این مسیر نیز در برابر تهدیدهای موشکی و پهپادی مصون نیست. دوم، مسیر شمالی میان جزایر قشم و لارک است که ایران آن را در محدوده آبهای تحت حاکمیت خود تعریف کرده و امکان اعمال کنترل و نظارت بیشتری بر آن دارد، اما از منظر حقوق بینالملل دریاها با چالش مواجه است. سوم نیز طرح پیشنهادی آمریکا و متحدانش با فشار بر عمان برای انتقال هرچه بیشتر خطوط عبور به جنوب شبهجزیره مسندم است تا فاصله کشتیها از توان موشکی و پهپادی ایران افزایش یابد.
با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند هیچیک از این سه گزینه به تنهایی نمیتواند امنیت پایدار ایجاد کند. واقعیت آن است که پس از جنگ اخیر، توازن قوا بیش از گذشته جایگزین قواعد صرف حقوقی شده است. امروز دیگر مشروعیت حقوقی یک مسیر به تنهایی تضمینکننده امنیت آن نیست و در مقابل، برتری نظامی نیز بدون پشتوانه دیپلماتیک نمیتواند ثبات بلندمدت ایجاد کند.
در چنین فضایی، مذاکرات عراقچی در عمان اهمیت دوچندانی پیدا میکند. اگر این گفتوگوها بتواند همزمان نگرانیهای امنیتی درباره تردد کشتیها را کاهش دهد و زمینهای برای کاهش فشارهای اقتصادی علیه ایران فراهم کند، میتوان آن را نقطه آغاز مرحلهای تازه از مدیریت بحران دانست. اما در صورت شکست مذاکرات، احتمال بازگشت چرخه تنش، تشدید ناامنی در تنگه هرمز و حتی بسته شدن این آبراه راهبردی بار دیگر به یکی از سناریوهای قابل تصور تبدیل خواهد شد. سفر عراقچی به عمان نیز دقیقا در همین نقطه قرار دارد؛ تلاشی برای آنکه پیش از بازگشت بحران به میدان، راهحلی سیاسی برای یکی از حساسترین پروندههای امنیتی و اقتصادی منطقه پیدا شود.
تعادل سخت
در همین خصوص رسانه امواج مدیا طی گزارشی عنوان کرد که یکی از پیامدهای جنگ اسرائیل و ایالات متحده با ایران این است که وضعیت پیشین در تنگه هرمز به احتمال زیاد به حالت قبل باز نخواهد گشت. این رسانه نوشت: پیش از درگیریهای اخیر، این گذرگاه دریایی به عنوان یک مسیر بینالمللی باز برای یکپنجم نفت عبوری از دریا عمل میکرد. اما با بسته شدن این تنگه از سوی ایران و افزایش شدید قیمتهای انرژی، این آبراه اهمیت بیشتری پیدا کرد. به منظور بازگرداندن بازدارندگی، شکلدهی به معماری امنیت خلیج فارس و ایجاد یک منبع جدید درآمد پس از آتشبس اعلامشده در آوریل، تهران در ماه مه «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» را تاسیس کرد تا عبور و مرور دریایی را تنظیم و درآمدزایی کند.
امواج مدیا در ادامه نوشت: عمان که به همراه ایران تنها کشور ساحلی تنگه هرمز است، اکنون در مرکز یک چالش دیپلماتیک پیچیده قرار دارد. این سلطنتنشین که مدتها به عنوان یک واسطه مورد اعتماد بین ایالات متحده و ایران عمل کرده است، باید تعادل ژئوپلیتیک خود را که به دقت پرورش داده است حفظ کند. این در حالی است که فشارها بر مسقط از سوی واشنگتن و شرکای شورای همکاری خلیج فارس از یک سو و تهران از سوی دیگر در حال افزایش است.
گزارشها حاکی از آن است که ایران و عمان قصد دارند از کشتیهای تجاری که از تنگه هرمز عبور میکنند، هزینه دریافت کنند، بهرغم مخالفتهای دولت ایالات متحده، از جمله تهدید دونالد ترامپ، رئیسجمهور این کشور. این در حالی است که طی روزهای اخیر، تنگه هرمز بار دیگر بدل به پسزمینه برای درگیریهای پراکنده میان ایران و آمریکا بود. در همین رابطه، آکسیوس گزارش داد که منابع آمریکایی مدعی هستند دولت ترامپ از ایران خواسته است بهطور رسمی باز بودن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز را اعلام کند و در غیر این صورت، تهران با آنچه واشنگتن «پیامدهای سنگین» خوانده، روبهرو خواهد شد. از سوی دیگر، ایبیسی نیوز به نقل از یک مقام آمریکایی مدعی شد ابزارهای فشار نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی علیه تهران همچنان وجود دارد و هرگونه توافق میان طرفین منوط به دریافت غبار هستهای ایران از سوی ایالات متحده است. در همین رابطه، روزنامه والاستریت ژورنال به نقل از مسوولان آمریکایی مدعی شد که دولت آمریکا معتقد است احتمال دستیابی به توافق هستهای با ایران رو به کاهش است.
اختلاف میان تهران و مسقط
امواج مدیا در ادامه نوشت: با این حال، مسقط و تهران در نحوه برخورد با این پرونده تنگه هرمز اختلافنظر دارند: ایران خواهان دریافت عوارض اجباری از تمام کشتیهای تجاری است، درحالیکه عمان تنها از هزینههای اختیاری مبتنی بر خدمات برای ناوبری، ایمنی، حفاظت از محیطزیست و عملکردهای دریایی مرتبط حمایت میکند. در این زمینه، تهران بارها هشدار داده است که اگر مسقط از اجرای مشترک امتناع کند، ممکن است بهطور یکجانبه رژیم عوارض را تحمیل کند، حتی اگر استفاده از قوه قهریه لازم باشد. برای دههها، سیاست خارجی عمان با حفظ کانالهای باز با بازیگران منطقهای و بینالمللی تعریف شده است. این رویکرد به سلطنت عمان اجازه داده تا در دوران بحران به عنوان یک پل دیپلماتیک عمل کند و ترجیح آن برای بیطرفی، میانجیگری و گفتوگو را منعکس میکند. در چنین چارچوبی، مسقط به جای اینکه به نفع واشنگتن یا تهران جانبداری کند، در تلاش است تا ایالات متحده را از تعهد خود به آزادی ناوبری مطمئن کند و در عین حال روابط سازنده با ایران را حفظ کند.
دکتر عبدالله باعبود، استاد مهمان در دانشگاه واسدا در توکیو، در مصاحبهای با امواج مدیا توضیح داد: «عمان در تلاش است تا رویارویی خطرناک بر سر هرمز را به فرآیندی دیپلماتیک مدیریتشده تبدیل کند.» وی افزود: «مسقط نمیخواهد به نظر برسد که علیه ایران متحد شده است، اما همچنین نمیتواند اقدامی را تایید کند که آزادی ناوبری را تضعیف کند یا ایالات متحده، کشورهای شورای همکاری خلیجفارس و بازارهای انرژی را نگران کند. بنابراین موضع عمان مبتنی بر یک زمینه میانه و محتاطانه است: درگیر شدن با ایران، جلوگیری از اقدام یکجانبه، حفظ گشودگی تنگه هرمز و قالببندی هر مکانیسم احتمالی به عنوان همکاری در زمینه ایمنی دریایی یا خدمات زیستمحیطی و نه به عنوان عوارض عبور.»
