تابآوری انرژی بر پایه تولید غیرمتمرکز و تامین مالی منعطف شکل میگیرد
نسخه اوکراینی حفظ شبکه برق
تابآوری زیرساختهای انرژی اوکراین
صندوق حمایت از انرژی اوکراین در آوریل ۲۰۲۲ توسط دبیرخانه جامعه انرژی و با هماهنگی وزارت انرژی اوکراین تاسیس شد. هدف آن ایجاد سازوکاری سریع و انعطافپذیر برای جذب کمکهای مالی و تبدیل آنها به تجهیزات، خدمات و پروژههای موردنیاز بخش انرژی بود. ذینفع صندوق وزارت انرژی اوکراین است و شرکتهای مدیریتکننده زیرساختهای حیاتی انرژی و بهرهبرداران زیرساختهای اجتماعی در گروه دریافتکنندگان حمایت قرار دارند. درنهایت، مصرفکنندگان و ساکنان اوکراین از تداوم خدمات انرژی منتفع میشوند. از زمان آغاز تهاجم روسیه در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، زیرساختهای انرژی اوکراین بهطور مستمر هدف حملات نظامی قرار گرفتهاند. شدت حملات در سال ۲۰۲۴ افزایش یافت و نیروگاههای حرارتی و برقآبی، همچنین خطوط و تاسیسات انتقال برق با ولتاژ بالا، هدف قرار گرفتند. تا اواسط همان سال، اوکراین بیش از ۹ گیگاوات از ظرفیت تولید برق خود را از دست داده بود؛ اتفاقی که کسری ساختاری در سیستم برق و اجرای خاموشیهای چرخشی را به دنبال داشت. در دورههای اوج آسیب، قطعی برق در برخی مناطق بیش از نیمی از زمان روزانه را در بر میگرفت. در اوایل ۲۰۲۵، دامنه حملات به بخش گاز نیز گسترش یافت. تاسیسات تولید و ذخیرهسازی گاز در ماههای ژانویه و فوریه هدف قرار گرفتند و همزمانی این حملات با اوج مصرف زمستانی، فشار بیشتری بر منابع مالی عمومی وارد کرد. در ادامه سال نیز نیروگاههای حرارتی، پستهای برق و زیرساختهای گاز بارها مورد حمله قرار گرفتند. از اکتبر ۲۰۲۵، حملات به نیروگاههای تولید همزمان برق و حرارت تشدید شد و سیستم گرمایش شهری نیز تحت فشار قرار گرفت.
زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۵ از دشوارترین دورههای جنگ بود. دمای هوا در برخی مقاطع به منفی ۲۵ درجه سانتیگراد رسید و همزمان حملات به زیرساختهای حیاتی ادامه یافت. خسارت انرژی نیز به یکی از عوامل محدودکننده رشد اقتصادی تبدیل شد؛ بانک اروپایی بازسازی و توسعه، پیشبینی رشد اقتصادی اوکراین در سال ۲۰۲۶ را به ۲.۵درصد کاهش داد و خسارات بخش انرژی در زمستان را یکی از عوامل این کاهش اعلام کرد.
بر اساس پنجمین ارزیابی سریع خسارات و نیازها (RDNA ۵)، خسارت مستقیم واردشده به بخش انرژی اوکراین تا پایان سال ۲۰۲۵ به ۲۴.۸میلیارد دلار رسیده است. زیانهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از این خسارات نیز حدود ۸۸.۲میلیارد دلار برآورد شده و نیاز بازسازی این بخش طی یک دوره ۱۰ساله به ۹۰.۶میلیارد دلار میرسد. برنامههای تابآوری انرژی مناطق و شهرها که در مارس ۲۰۲۶ تصویب شد، نیاز مالی بخش انرژی برای سال ۲۰۲۶ را حدود ۵.۴میلیارد یورو برآورد میکند. حفاظت از زیرساختهای حیاتی، توسعه تولید پراکنده، ایجاد منابع پشتیبان و تمرکززدایی از تولید گرما، محورهای اصلی این برنامه هستند. با وجود حمایتهای بینالمللی، همچنان شکاف قابلتوجهی میان نیازهای مالی و منابع موجود وجود دارد.
صندوق تامین مالی واکنش سریع
صندوق حمایت از انرژی اوکراین برای پاسخ به همین شکاف طراحی شده است. منابع آن مستقیما برای خرید تجهیزات حیاتی، مواد و مصالح و خدمات موردنیاز تعمیر، بازسازی، حفاظت و بهرهبرداری از زیرساختهای انرژی هزینه میشود. تجهیزات انتقال برق، تاسیسات تولید، قطعات یدکی و تجهیزات حفاظت فیزیکی از جمله اقلام مورد حمایت هستند.
نکته مهم در این سازوکار، اولویتبندی منابع بر اساس نیاز فوری شبکه است. وزارت انرژی اوکراین نیازهای اصلی را از طریق فرآیندی ساختاریافته تعیین میکند و صندوق منابع را به پروژههایی اختصاص میدهد که بیشترین اهمیت را برای حفظ عملکرد سیستم دارند. در کنار تعمیرات اضطراری، سرمایهگذاریهایی که به افزایش تابآوری بلندمدت کمک میکنند، از جمله تولید غیرمتمرکز و حفاظت از زیرساختهای حیاتی، نیز مورد حمایت قرار میگیرند.
این صندوق بر پایه یک چارچوب نظارتی و مالی مشخص فعالیت میکند. توافقنامههای کمک مالی میان دبیرخانه جامعه انرژی و اهداکنندگان، توافقنامه امانی میان دبیرخانه و وزارت انرژی اوکراین و توافقنامههای چارچوب با شرکتهای واجد شرایط، نحوه تخصیص، نظارت و خرید را مشخص میکنند. این ساختار امکان ردیابی منابع و نظارت بر نحوه مصرف آنها را فراهم میکند.
رشد منابع صندوق
از زمان انتشار گزارش ششماهه نخست ۲۰۲۵، مشارکتهای مالی صندوق بیش از ۴۰درصد افزایش یافت. بیش از ۶۰۰میلیون یورو نیز از اواسط نوامبر ۲۰۲۵ تا اواسط آوریل ۲۰۲۶ به صندوق اختصاص یافت. این افزایش منابع در شرایطی رخ داد که حملات به زیرساختهای انرژی تشدید شده و آمادهسازی برای زمستان اهمیت بیشتری پیدا کرده بود. در سال ۲۰۲۵ کشورهای مختلف از جمله آلمان، سوئد، بریتانیا، آمریکا و کانادا و همچنین اتحادیه اروپا به صندوق کمک کردند. چهار اهداکننده بزرگ شامل آلمان، اتحادیه اروپا، سوئد و بریتانیا، در مجموع ۷۷درصد کل مشارکتها را تامین کردند.
یکی از تغییرات مهم در ساختار تامین مالی، افزایش منابع انعطافپذیر بود. مجموع مشارکتهایی که فاقد تخصیص موضوعی مشخص یا دارای تخصیص گسترده بودند، به ۵۷۵.۶میلیون یورو، معادل ۸۶درصد کل مشارکتها، رسید. چنین ساختاری به صندوق اجازه میدهد منابع را متناسب با نیازهای فوری و متغیر شبکه جابهجا کند. همزمان، توجه به حفاظت فیزیکی زیرساختها افزایش یافت و منابع اختصاصیافته به این بخش بیش از ۱۰ برابر شد و به ۳۱.۷میلیون یورو رسید. همچنین ۱۳میلیون یورو برای ظرفیتهای جدید تولید برق، ۱۱میلیون یورو برای استخراج گاز طبیعی و ۱۰میلیون یورو برای انرژیهای تجدیدپذیر اختصاص یافت.
حرکت به سمت تولید غیرمتمرکز
تجربه اوکراین نشان میدهد که تابآوری شبکه تنها به بازسازی نیروگاههای بزرگ وابسته نیست. افزایش ظرفیتهای کوچک و پراکنده نیز به بخشی از راهبرد مقابله با بحران تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۵، ارزش درخواستهای حمایت از انرژیهای تجدیدپذیر سه برابر شد و از ۱۰میلیون یورو در سال ۲۰۲۴ به ۲۹میلیون یورو رسید.
یکی از نمونههای مهم، طرح «پرتوی امید» است که برای نصب سامانههای خورشیدی پشتبامی همراه با باتری در بیمارستانها اجرا شد. هدف طرح، تامین برق مستقل و تداوم خدمات حیاتی درمانی در زمان قطعی شبکه است. این برنامه که ابتدا ۱۷ بیمارستان را هدف گرفته بود، تا پایان ۲۰۲۵درخواستهای ۲۱۰ بیمارستان را تایید کرد و دولت قصد دارد آن را به بیش از ۶۰۰ بیمارستان گسترش دهد. تا دسامبر ۲۰۲۵، برای ۹۰ پروژه، ۹۶ مناقصه برگزار و ۶۲ قرارداد به ارزش حدود ۹میلیون یورو منعقد شد. این پروژهها حدود ۷مگاوات ظرفیت جدید ایجاد میکنند و انتظار میرود سالانه ۷.۶گیگاواتساعت برق تولید کنند. برخی سامانهها نیز در زمان قطعی شبکه توانستهاند تا هفت ساعت برق پشتیبان برای مراکز درمانی فراهم کنند.
در واقع، تجربه اوکراین نشان میدهد تابآوری انرژی حاصل یک اقدام منفرد نیست؛ بلکه ترکیبی از تعمیر سریع، تامین مالی انعطافپذیر، حفاظت از زیرساخت، ایجاد ظرفیت پشتیبان و تمرکززدایی از تولید است. صندوق حمایت از انرژی نیز در این میان تلاش کرده منابع مالی بین نیازهای فوری و سرمایهگذاریهای بلندمدت تعادل برقرار کند. بحران اوکراین همچنین نشان میدهد که در شرایط جنگ، تابآوری شبکه برق صرفا مسالهای فنی نیست. تداوم تامین انرژی مستقیما با خدمات درمانی، گرمایش، فعالیت اقتصادی و ثبات اجتماعی پیوند دارد. از این منظر، سرمایهگذاری در شبکههای پراکنده و منابع پشتیبان را میتوان بخشی از راهبرد حفظ ظرفیت اقتصادی کشور در شرایط بحران دانست.
