بخش انرژی تنها ۱۳ درصد از اهداف نهایی خود را محقق کرده است
برق در میانه برنامه هفتم توسعه
ناترازی همچنان پابرجاست
بر اساس گزارش منتشر شده از سوی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی اگرچه طی سال گذشته حدود چهار هزار و ۳۰۰ مگاوات ظرفیت جدید به شبکه سراسری اضافه شده و بخش مهمی از آن را نیروگاههای خورشیدی تشکیل میدهد، اما این افزایش ظرفیت هنوز نتوانسته شکاف میان تولید و مصرف برق را برطرف کند. بر اساس آمار، بار تامیننشده در اوج مصرف تابستان ۱۴۰۴ به حدود ۱۴ هزار و ۷۴۶ مگاوات رسیده است؛ درحالیکه برنامه هفتم هدفگذاری کرده بود این شاخص تا پایان سال دوم اجرای برنامه به حدود ۷۴۲ مگاوات کاهش یابد. فاصله قابلتوجه میان عملکرد واقعی و هدف تعیینشده نشان میدهد که مساله ناترازی همچنان مهمترین چالش صنعت برق کشور باقی مانده است.
هرچند آمارهای رسمی از کاهش ناترازی نسبت به سال قبل حکایت دارند، اما میزان خاموشیهای اعمالشده به مشترکان افزایش یافته است. این اختلاف میتواند ناشی از تغییر در شیوه محاسبه تقاضای برق یا تفاوت میان شاخصهای آماری و شرایط واقعی شبکه باشد؛ موضوعی که ضرورت بازنگری در روشهای ارزیابی عملکرد صنعت برق را نشان میدهد.
توسعه نیروگاهها با سرعتی کمتر از برنامه
طی دو سال نخست اجرای برنامه هفتم، مجموع ظرفیت نیروگاهی کشور حدود ۶ هزار و ۵۷۳ مگاوات افزایش یافته است. بخش عمده این ظرفیت به نیروگاههای تجدیدپذیر اختصاص دارد و پس از آن نیروگاههای گازی، سیکل ترکیبی و تولید پراکنده قرار گرفتهاند.
با وجود این افزایش، ظرفیت نصبشده برق کشور در پایان سال ۱۴۰۴ به حدود ۹۸ هزار و ۹۶۵ مگاوات رسیده، درحالیکه هدف برنامه برای این مقطع زمانی بیش از ۱۰۴ هزار مگاوات تعیین شده بود. به عبارت دیگر تنها حدود نیمی از هدف پیشبینیشده برای دو سال نخست محقق شده و در صورت ادامه این روند، دستیابی به ظرفیت هدفگذاریشده ۱۲۴ هزار و ۴۸۵ مگاواتی در پایان برنامه با دشواری جدی مواجه خواهد شد.
در بخش نیروگاههای هستهای نیز پیشرفت محسوسی مشاهده نمیشود. ظرفیت تولید برق هستهای کشور همچنان در سطح هزار و ۲۰ مگاوات باقی مانده و برنامه افزایش این ظرفیت به ۳ هزار مگاوات هنوز وارد مرحله اجرایی نشده است.
رشد انرژیهای تجدیدپذیر
یکی از بخشهای موفق عملکرد صنعت برق در سال گذشته به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر اختصاص دارد. ظرفیت اسمی نیروگاههای تجدیدپذیر از حدود هزار و ۴۵۷ مگاوات در سال ۱۴۰۳ به بیش از ۴هزار مگاوات در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته و نزدیک به ۹۳ درصد هدف تعیینشده برای سال دوم برنامه محقق شده است. با این حال رشد ظرفیت نصبشده هنوز به افزایش متناسب تولید برق منجر نشده است.
تولید برق از نیروگاههای تجدیدپذیر تنها حدود ۱۸ درصد هدف سالانه را پوشش داده که علت اصلی آن، بهرهبرداری بخش قابلتوجهی از این نیروگاهها در نیمه دوم سال بوده است. بنابراین انتظار میرود آثار واقعی این سرمایهگذاریها در تولید برق طی سال ۱۴۰۵ نمایان شود.
مصرف همچنان رو به افزایش
روند مصرف برق نیز همچنان افزایشی است. مصرف برق کشور در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۴۵میلیارد کیلوواتساعت رسید که نسبت به سال قبل رشد ۱.۵ درصدی را نشان میدهد. بخش صنعت با سهم ۳۵ درصدی همچنان بزرگترین مصرفکننده برق کشور محسوب میشود و پس از آن بخش خانگی با حدود ۳۲ درصد قرار دارد. سهم بخش کشاورزی و بخش عمومی نیز به ترتیب حدود ۱۴ و ۹ درصد گزارش شده است.
حداکثر بار شبکه در اوج مصرف به حدود ۷۷ هزار و ۵۰۰ مگاوات رسیده که فاصله آن با هدف تعیینشده برنامه نسبتا محدود است. با این حال، نزدیک بودن اوج مصرف به سقف توان تولید، همچنان احتمال اعمال محدودیت در روزهای گرم سال را افزایش میدهد.
وابستگی بالای صنعت برق به گاز طبیعی
مرکز پژوهشهای مجلس در این گزارش برای نخستین بار وضعیت امنیت انرژی بخش برق را با استفاده از شاخص تنوع سبد تولید ارزیابی کرده است. نتیجه این ارزیابی نشان میدهد که صنعت برق ایران همچنان وابستگی بالایی به گاز طبیعی دارد و تنوع منابع تولید برق در سطح مطلوبی قرار ندارد.
بر اساس این شاخص، وضعیت امنیت انرژی برق کشور در سال ۱۴۰۴ در محدوده «ضعیف» قرار گرفته است. هرچند سهم سوخت مایع در نیروگاهها نسبت به سال قبل کاهش یافته، اما ساختار تولید برق همچنان بر پایه گاز طبیعی استوار است؛ مسالهای که در زمستان و هنگام محدودیت تامین گاز، پایداری شبکه برق را با چالش مواجه میکند.
بورس انرژی؛ نقطه قوت عملکرد
در میان شاخصهای بررسیشده، توسعه معاملات برق در بورس انرژی یکی از معدود اهدافی است که بهطور کامل محقق شده است. سهم معاملات برق در بورس انرژی در سال ۱۴۰۴ به ۳۰ درصد رسید و هدف تعیینشده برنامه را بهطور کامل پوشش داد.
در مقابل، شاخص تبادلات برونمرزی برق ضعیفترین عملکرد را به ثبت رسانده است. مجموع صادرات و واردات برق کشور حدود ۴.۸میلیارد کیلوواتساعت بوده، درحالیکه هدف برنامه بیش از ۱۱میلیارد کیلوواتساعت تعیین شده بود. این فاصله نشان میدهد ایران هنوز نتوانسته از ظرفیتهای منطقهای برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی تجارت برق بهرهبرداری کند.
راندمان نیروگاهها
راندمان نیروگاههای حرارتی نیز نسبت به سال گذشته اندکی افزایش یافته و به حدود ۳۹.۷ درصد رسیده است، اما این رقم همچنان پایینتر از هدف تعیینشده برای سال دوم برنامه و فاصله زیادی با هدف ۴۴ درصدی پایان برنامه هفتم دارد. استمرار فعالیت نیروگاههای قدیمی و محدود بودن نوسازی واحدهای تولید برق، همچنان یکی از عوامل اصلی پایین ماندن بهرهوری در این بخش به شمار میرود.
برآیند عملکرد صنعت برق در سال دوم اجرای برنامه هفتم نشان میدهد هر چند برخی شاخصها از جمله توسعه تجدیدپذیرها و گسترش بازار برق روندی امیدوارکننده را تجربه کردهاند، اما شاخصهای کلیدی مانند کاهش ناترازی، توسعه ظرفیت تولید، ارتقای راندمان نیروگاهها و افزایش تبادلات منطقهای هنوز فاصله قابلتوجهی با اهداف برنامه دارند. از این رو، سال سوم اجرای برنامه هفتم را میتوان مقطعی تعیینکننده برای ارزیابی میزان موفقیت سیاستهای دولت در عبور از بحران ناترازی برق و نزدیک شدن به اهداف توسعهای این صنعت دانست.
