افزایش بیش از ۱۰۰ درصدی قیمت پلیمر چه اثری بر بهای محصولات مصرفی دارد؟
شوک جنگ به بازار پلاستیک
فاطمه صالحی: آسیب به بخشی از زیرساختها و مجتمعهای پتروشیمی در جریان جنگ، بازار پلیمر و صنایع وابسته را با شوکی کمسابقه روبهرو کرد؛ شوکی که اگرچه به کمبود گسترده کالا منجر نشد، اما قیمت مواد اولیه را در بسیاری از گریدها بهطور محسوسی افزایش داد و نگرانیهایی را درباره تداوم تولید در صنایع پاییندستی به وجود آورد. فعالان صنعت معتقدند بخش مهمی از التهاب اخیر نه فقط ناشی از کاهش عرضه، بلکه حاصل بازگشت فرمولهای قیمتگذاری به شرایط عادی و انعکاس نرخهای جهانی در بازار داخلی است. با این حال، خروج بخشی از ظرفیتهای تولیدی از مدار، محدودیت در برخی گریدهای کلیدی و دشواریهای واردات مواد اولیه همچنان چالشهایی جدی برای صنایع مصرفکننده پلیمر محسوب میشود. در این میان، از تولیدکنندگان پلاستیک تا صنایع غذایی، همگی خود را با شرایط جدیدی تطبیق میدهند که در آن تامین مواد اولیه دشوارتر و هزینه تولید بالاتر از گذشته شده است. پرسش اصلی اکنون این است که بازار پلیمر چه زمانی به تعادل بازمیگردد و آثار این شوک تا چه اندازه بر قیمت کالاهای مصرفی و فعالیت صنایع پاییندستی باقی خواهد ماند.
جنگ، پیش از آنکه خود را در قفسه فروشگاهها و قیمت کالاهای مصرفی نشان دهد، در زنجیره تولید مواد اولیه کشور اثر میگذارد. در مورد صنعت پلاستیک نیز نقطه آغاز بحران را نه در بازار محصولات نهایی، بلکه باید در مجتمعهای پتروشیمی جستوجو کرد؛ جایی که بخشی از ظرفیت تولید مواد پایه پلیمری و زیرساختهای پشتیبان آنها با اختلال مواجه شده و جریان تامین خوراک صنایع پاییندستی را تحتتاثیر قرار داده است.
صنعت پلاستیک ایران بهطور مستقیم به تولید مستمر مواد اولیه پتروشیمی وابسته است. پلیاتیلن، پلیپروپیلن، پلیاتیلن ترفتالات و دهها گرید دیگر که ماده اولیه هزاران واحد تولیدی به شمار میروند، در حلقههای بالادستی زنجیره پتروشیمی تولید میشوند. هرگونه کاهش تولید در این بخش، به سرعت به صنایع تکمیلی منتقل میشود. به همین دلیل آسیب به برخی واحدهای تولیدی یا تاسیسات یوتیلیتی تنها یک مساله محدود به صنعت پتروشیمی نیست، بلکه رویدادی است که آثار آن در سراسر اقتصاد صنعتی کشور گسترش پیدا میکند. اهمیت موضوع از آنجا ناشی میشود که صنایع پاییندستی برخلاف تصور رایج، معمولا ذخایر بلندمدت مواد اولیه در اختیار ندارند. بسیاری از واحدهای تولیدی براساس دریافت مستمر خوراک از بازار فعالیت میکنند و هرگونه وقفه در عرضه میتواند برنامه تولید آنها را با اختلال روبهرو کند. در چنین شرایطی نخستین واکنش بازار، افزایش رقابت برای دسترسی به مواد اولیه موجود است.
رها شدن فنر قیمت پتروشیمی
محمدرضا شیری، تحلیلگر ارشد صنعت گاز و پتروشیمی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به افزایش اخیر قیمت محصولات پتروشیمی و پلیمری بیان کرد: بخشی از التهابی که امروز در بازار مشاهده میشود ناشی از کمبود عرضه برخی محصولات است، اما بخش مهمتر آن به تغییر سازوکار قیمتگذاری و بازگشت نرخها به واقعیتهای بازار جهانی مربوط میشود.
او با بیان اینکه پلاستیک یک محصول واحد نیست و مجموعه متنوعی از محصولات از جمله پلیاتیلن، پلیپروپیلن، پلیکربنات، پلییورتان و پلیاتیلن ترفتالات (PET) را در برمیگیرد، گفت: در حال حاضر برخی از این محصولات به دلیل اختلال در تولید با محدودیت عرضه مواجه شدهاند و طبیعی است که این موضوع فشار قیمتی در بازار ایجاد کند. با این حال، برای بسیاری از محصولات، حداقل نیاز بازار همچنان در حال تامین شدن است.
شیری درباره چشمانداز تداوم این وضعیت افزود: بخشی از واحدهای تولیدی مستقر در منطقه ماهشهر و برخی زیرساختهای مرتبط هنوز به ظرفیت کامل بازنگشتهاند و به همین دلیل انتظار میرود فرآیند بازگشت کامل تولید زمانبر باشد. برآوردها نشان میدهد بخشی از ظرفیتها طی سه ماه آینده به مدار بازگردند، اما تکمیل فرآیند احیای تولید و رفع کامل محدودیتها ممکن است بین یک تا دو سال زمان نیاز داشته باشد.
این تحلیلگر صنعت پتروشیمی در توضیح جهش ناگهانی قیمتها در هفته جاری گفت: بسیاری از فعالان بازار تصور میکنند افزایش اخیر صرفا نتیجه کمبود کالا است، درحالیکه بخش مهمی از این رشد قیمت به پایان یک سیاست موقت بازمیگردد. در ماههای گذشته، بر اساس مصوبهای، قیمت پایه برخی محصولات پتروشیمی با نرخهای گذشته محاسبه میشد و افزایش قیمتهای جهانی بهطور کامل در بازار داخلی منعکس نمیشد. با پایان این دوره، نرخهای جدید بر مبنای فرمول معمول قیمتگذاری اعلام شد و همین موضوع باعث شد افزایش قیمتها بهصورت ناگهانی خود را نشان دهد.
او افزود: فرمول قیمتگذاری محصولات پتروشیمی بر پایه قیمتهای جهانی، نرخ ارز و تخفیف محدود برای صنایع داخلی تعیین میشود. در واقع قیمت جهانی محصول مبنای محاسبه قرار میگیرد و پس از اعمال تخفیف مشخص، نرخ ریالی آن محاسبه میشود. از آنجا که طی ماههای اخیر قیمتهای جهانی بسیاری از محصولات افزایش یافته بود، تثبیت موقت قیمتها در داخل نوعی فشردگی قیمتی ایجاد کرده بود که اکنون با حذف آن، بازار با جهش نرخها مواجه شده است.
شیری با اشاره به تغییرات اخیر قیمتها گفت: برخی محصولات افزایشهای قابلتوجهی را تجربه کردهاند؛ بهگونهای که در بعضی گریدها رشد قیمت به بیش از ۱۰۰ درصد نیز رسیده است.
به اعتقاد او، آنچه امروز در بازار مشاهده میشود بیش از آنکه جهش تازه قیمت باشد، آشکار شدن افزایشهایی است که طی ماههای گذشته به دلیل سیاست تثبیت نرخها بروز پیدا نکرده بودند. او در پایان تاکید کرد: کمبود برخی محصولات پلیمری در کوتاهمدت ادامه خواهد داشت، اما با بازگشت تدریجی واحدهای تولیدی و رفع محدودیتهای زیرساختی، شرایط عرضه بهبود پیدا میکند. با این حال، اثرات کامل این شوک بر زنجیره تولید و بازار ممکن است تا دو سال آینده نیز در صنعت باقی بماند.
حل مشکلات تامین مواد اولیه تا پاییز
حسین در، رئیس اتحادیه صنایع پاییندست پتروشیمی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تحولات اخیر بازار مواد اولیه پلیمری گفت: افزایش نرخهای پایه اعلامشده در روزهای اخیر بیش از آنکه ناشی از جهش جدید قیمتها باشد، نتیجه بازگشت مکانیسم قیمتگذاری به شرایط عادی است. به گفته وی، در برخی گریدها افزایش نرخهای پایه بین ۱۶ تا بیش از ۱۰۰ درصد اعلام شده، اما این موضوع در واقع ناشی از پایاندوره تثبیت قیمتها و انعکاس نرخهای واقعی در بازار بوده است.
او افزود: در حال حاضر مهمترین مساله بازار، کمبود عرضه ناشی از خروج بخشی از ظرفیتهای پتروشیمی از مدار تولید است. هرچند بخشی از تولید کشور همچنان ادامه دارد، اما کاهش ظرفیت برخی مجتمعها موجب شده بازار در تعدادی از گریدهای پلیمری با محدودیت مواجه شود. با این حال، در صورت مدیریت مناسب عرضه و تمرکز بر تامین نیاز داخلی، امکان پاسخگویی به بخش عمده تقاضای بازار وجود دارد.
رئیس اتحادیه صنایع پاییندست پتروشیمی با بیان اینکه برخی گریدهای خاص نقش تعیینکنندهای در بازار دارند، گفت: در تعدادی از محصولات امکان جایگزینی محدود است و همین موضوع مدیریت بازار را دشوارتر میکند. به همین دلیل استفاده از ظرفیت واردات در کنار تخصیص بهینه مواد اولیه، یکی از ابزارهای اصلی برای عبور از شرایط فعلی محسوب میشود.
او درباره زمان بازگشت بازار به شرایط باثباتتر اظهار کرد: برآوردها نشان میدهد بخش مهمی از مشکلات تامین مواد اولیه تا پایان تابستان برطرف شود. در برخی گریدها حتی انتظار میرود وضعیت عرضه تا پایان خرداد یا تیرماه بهبود پیدا کند، اما در مجموع عبور کامل از شرایط فعلی نیازمند چند ماه زمان خواهد بود.
به گفته این فعال بخشخصوصی، در این دوره اولویت اصلی باید تامین نیاز صنایع داخلی باشد و احتمالا صادرات برخی محصولات تا زمان بازگشت تعادل به بازار در اولویت قرار نخواهد داشت.
در ادامه، رئیس اتحادیه صنایع پاییندست پتروشیمی یکی از مهمترین چالشهای پیشروی بازار را فرآیند واردات دانست و گفت: مشکلات ثبتسفارش، تغییرات مکرر مقررات و نبود رویههای پایدار، تامین مواد اولیه از مسیر واردات را با دشواری مواجه کرده است.
او پیشنهاد کرد مجوزهای وارداتی براساس سوابق خرید واحدهای تولیدی از بورس کالا تخصیص یابد تا امکان سوءاستفاده و ورود واسطهها به حداقل برسد.
به گفته در، بررسی رفتار بلندمدت خریداران در بورس کالا میتواند مبنای مناسبی برای تعیین سهمیه واردات باشد. در این صورت، واحدهایی که طی سالهای گذشته مصرفکننده واقعی مواد اولیه بودهاند، امکان تامین نیاز خود را خواهند داشت و از سوی دیگر، زمینه فعالیتهای سوداگرانه، کارتهای بازرگانی اجارهای و سفتهبازی در بازار واردات محدود خواهد شد.
تنگه هرمز و معادله قیمت جهانی پلیمر
مهدی فیض، کارشناس حوزه پتروشیمی، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به تاثیر اختلالهای اخیر در تولید و تجارت محصولات پتروشیمی گفت: افزایش قیمت مواد پلیمری در بازار داخلی واقعیتی است که طی هفتههای اخیر مشاهده شده و در نهایت بخشی از این رشد قیمت به مصرفکننده نهایی منتقل خواهد شد. با این حال، شرایط فعلی را نمیتوان نشانه کمبود ساختاری یا بحران پایدار در بازار دانست، زیرا بخش عمده این وضعیت ناشی از عوامل مقطعی و محدودیتهای موقت در عرضه است. او افزود: برای کنترل شرایط موجود، مجموعهای از اقدامات کوتاهمدت میتواند موثر باشد که از جمله آنها میتوان به اعمال محدودیت موقت بر صادرات برخی محصولات، اولویتبخشی به گریدهای پرمصرف و همچنین تسریع در تکمیل تعمیرات واحدهای یوتیلیتی و تولیدی پتروشیمیها اشاره کرد. بازگشت سریعتر این واحدها به مدار تولید میتواند بخشی از فشار موجود بر بازار داخلی را کاهش دهد.
این کارشناس حوزه پتروشیمی درباره تحولات بازار جهانی نیز گفت: بازارهای بینالمللی، بهویژه در منطقه خاورمیانه و آسیا، تحتتاثیر پیامدهای جنگ و نگرانیهای مرتبط با امنیت مسیرهای تجاری از جمله تنگه هرمز قرار گرفتهاند. این اتفاق شوک اولیهای را به بازار وارد کرد و موجب جهش قیمتها شد، هر چند بخش مهمی از آن فشار روانی و قیمتی در هفتههای اخیر تا حدودی تعدیل شده است. به گفته او، قیمت بسیاری از محصولات پلیمری همچنان بالاتر از سطوح متعارف سال گذشته قرار دارد. برای نمونه، قیمت پلیاتیلن در بازار چین به حدود ۱۳۰۰ دلار در هر تن رسیده که یکی از بالاترین سطوح قیمتی چهار سال اخیر محسوب میشود. این محصول از ابتدای سال میلادی تاکنون حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد افزایش قیمت را تجربه کرده است. سایر محصولات از جمله گریدهای مختلف پلیپروپیلن نیز روندی مشابه را پشت سر گذاشتهاند و همچنان در سطوحی بالاتر از میانگین سال گذشته معامله میشوند.
فیض ادامه داد: اگرچه پس از فروکش کردن تنشهای اولیه، بخشی از افزایش قیمتها اصلاح شده است، اما این کاهش به معنای بازگشت بازار به شرایط عادی نیست. به عنوان مثال، قیمت پلیاتیلن نسبت به اوج قیمتی پس از آغاز درگیریها حدود 5 تا 6 درصد کاهش یافته، اما همچنان بیش از ۱۰ درصد بالاتر از مدت مشابه سال قبل قرار دارد. در مورد پلیپروپیلن نیز کاهش محدودی نسبت به اوج قیمتها رخ داده، اما نرخهای فعلی همچنان حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بالاتر از سال گذشته است.
وی تاکید کرد: هرچند با کاهش تنشها و تسهیل عبور و مرور در مسیرهای تجاری، بخشی از فشار موجود بر بازار جهانی کاهش خواهد یافت، اما شوک عرضهای که در نتیجه این تحولات ایجاد شده به سرعت از بین نمیرود. از این رو انتظار میرود قیمت محصولات پلیمری در ماههای آینده نیز در سطوحی بالاتر از سال گذشته باقی بماند، هرچند روند افزایشی شدید هفتههای نخست بحران تا حد زیادی مهار شده است.
