روانشناسی و فاشیسم

دکتر حسن عشایری

سال‌ها پیش با محمدرضا جلالی مترجم کتاب ««روان‌شناسی سیاسی» آشنا شدم، هم‌درس نبودیم، به قول زنده‌یاد امیرحسین آریانپور هم‌آموزی بود. به مثابه اینکه چهار چشم بیشتر از دو چشم می‌بیند در دوران دانشجویی با هم بودیم و بعدها در دفاع پایان‌نامه‌ نیز کنار هم بودیم. پیش‌بینی‌ام درست بود که روانشناسی را به آسانی رها نخواهد کرد. بسیاری درس می‌خوانند، مدرک را می‌گیرند و بعد به‌طور روزمره به تدریس یا کارهای دیگر می‌پردازند، اما محمدرضا جلالی، پایان‌نامه‌اش نشان از آغاز دیگری داشت به‌طوری که در انجمن عصب‌شناسی بدون جلالی نمی‌توانستیم ادامه بدهیم. من سال ۱۹۶۰ در فرایبورگ پزشکی می‌خواندم و بعد از چندی به فلسفه نیز کشانده شدم و همین مساله باعث شد که مدت‌ها در انجمن دانشجویی فعالیت کنم و مسوول آوردن خارجی‌ها بودم ومدتی نیز هربرت مارکوزه به مجالس سخنرانی دانشگاه می‌آمد و من مسوول آوردن و بردن ایشان بودم، به‌طوری که به من می‌گفتند حسن مارکوزه. در زمان اقامت و تحصیل در فرایبورگ مارتین هایدگر را از نزدیک ملاقات کردم و همچنین تئودور آدورنو را. این ملاقات‌ها برای من سعادتی بود، البته نه اینکه بگویم آنها را فهمیدم اما دیدارشان برای من سعادتی بود.