روزهای سیاه بورس استانبول
دستکاری در قیمتها و خروج سرمایه از صندوقها
خبرنگار این روزنامه در تشریح این موضوع نکته جالبی را بیان میکند. او مینویسد که بورس استانبول بدترین روزهای خود را میگذراند. این روزهای ناخوش نه عامل خارجی مانند جنگ یا زلزله باعث آن شده و نه عامل سیاسی؛ بلکه آنچه سبب این اتفاق ناگوار شده، بنا به گفته این خبرنگار، رویدادی است که ریشه آن به ۲ سال قبل باز میگردد، یعنی زمانی که ۷ صندوق سرمایهگذاری و شرکت مدیریت دارایی ترکیه تصمیم گرفتند که حجم بزرگی از پول سرمایهگذاران خرد را جذب کنند. آنها تمرکز خود را روی خرید سهام شرکتهایی با شناوری پایین (تعداد سهام آزاد کم) متمرکز کردند.
به گفته نهادهای ناظر، این تمرکز باعث شد قیمت سهام و در نتیجه ارزش صندوقها بهسرعت افزایش یابد. بازدهی بسیار بالای این صندوقها باعث شد افراد بیشتری وارد صندوقها شوند. برخی صندوقها و شرکتهای مدیریت دارایی مانند «پوسولا پرتفوی» به بازیگران مهم بازار تبدیل شدند و میلیاردها دلار دارایی تحت مدیریت داشتند؛ اقدامی که اکنون دولت ترکیه را مجبور کرده است که جلسه کمیته ثبات مالی تشکیل بدهد و اعلام کند که همه تدابیر لازم اتخاذ خواهد شد. بانک مرکزی جمهوری ترکیه هم برای رفع کمبود نقدینگی، شرایط وثیقهگذاری را تسهیل و سقفهای اعتباری را افزایش بدهد. همچنین هیات بازار سرمایه (SPK) با تصمیمی کمسابقه، حکم به انحلال ۱۳۰صندوق متعلق به ۷ شرکتی که این بلا را بر سر بورس آوردهاند بدهد و صندوق ثروت حاکمیتی ترکیه هم به بزرگترین خریدار در بورس استانبول تبدیل شود.
در واقع حرکات مشکوک این صندوقها بود که باعث شد در ماه اوت ۲۰۲۶ نهاد ناظر بازار سرمایه ترکیه مقررات صندوقها را سختتر کند. هدف این بود که ریسک تمرکز بالا در برخی سهام و رفتارهای مشکوک کاهش یابد. اما این تغییرات صندوقها را مجبور کرد بخشی از داراییهای خود را بفروشند یا ساختار سرمایهگذاریشان را تغییر دهند.
روزنامه «اکونومی گزته سی» درباره شایعاتی که بازار بورس استانبول را دچار بحران کرد مینویسد: «مهمترین شایعه این بود که سهام شرکت «دستک فاینانس فاکتورینگ» که یکی از سهام موجود در شاخص BIST۳۰ است، بر اساس مقررات جدید شاخصها از فهرست BIST۳۰ حذف خواهد شد. این سهم از اهمیت ویژهای برخوردار بود زیرا برخی صندوقهای بازار پول از آن بهعنوان وثیقه در معاملات بازخرید معکوس استفاده میکنند. حذف این سهم از شاخص BIST۳۰ میتوانست وضعیت آن بهعنوان وثیقه را تحتتاثیر قرار دهد و در نتیجه برای صندوقهای بازار پول مشکل ایجاد کند. شایعه دیگری که به گفته کارشناسان بازار منتشر شد، این بود که موسسه MSCI یا «شرکت بینالمللی شاخصهای سرمایهگذاری مورگان استنلی» - که بسیاری از صندوقهای سرمایهگذاری بینالمللی و ETFها بر اساس شاخصهای آن سرمایهگذاری میکنند و وقتی این موسسه یا شرکت درباره یک کشور تصمیم بگیرد، میتواند بر ورود یا خروج میلیاردها دلار سرمایه اثر بگذارد - ممکن است تصمیمی منفی درباره ترکیه اتخاذ کند. هر دو شایعه در شبکههای اجتماعی بهسرعت منتشر شدند و به یکی از مهمترین عوامل نگرانی سرمایهگذاران تبدیل شدند.»
اما مشکل یا مساله مهم تر دیگری که بر بحران بورس استانبول اثر گذاشت، ترس از نکول و ناتوانی در ایفای تعهدات بود. شرکت «پوسولا پرتفوی» که پس از انتشار دستورالعملهای جدید صندوقهای سرمایهگذاری توسط هیات بازار سرمایه ترکیه (SPK) در ۲۸ اوت با خروج شتابان سرمایه و نوسانات شدید بازدهی صندوقهای خود مواجه شده بود، چند روز پیش اعلام کرد که دچار نکول شده است. این وضعیت ترس موجود در بازار را تشدید کرد و نگرانی از اینکه این مشکل به سایر شرکتهای مدیریت دارایی نیز سرایت کند، موجب شد خروج سرمایه از تمام صندوقهای سرمایهگذاری سرعت بگیرد. این خروج سرمایه از صندوقها نیز به نوبه خود بازار سهام را تحت فشار قرار داد.
سومین مشکل این بود که این ترس و نگرانی در شبکههای اجتماعی تشدید شد و اثری شبیه «گلوله برفی» ایجاد کرد؛ یعنی نگرانیها بهتدریج بزرگتر و گستردهتر شدند. چهارمین مشکل مهم این بود که سرعت گرفتن خروج سرمایه از صندوقهای سرمایهگذاری، به دلیل همین فضای ترس، بحران نقدینگی ایجاد کرد. به گفته کارشناسان، از آنجا که صندوقهای مورد بحث بخش عمده دارایی خود را در موقعیتهای بزرگ و یکطرفه سهام نگهداری میکردند، هنگامی که قصد فروش پیدا کردند یا مجبور شدند درخواستهای فروش سرمایهگذاران را اجرا کنند، نتوانستند این داراییها را به پول نقد تبدیل کنند. برای این حجم از سهام خریداری پیدا نمیشد و همین موضوع بحران نقدینگی را به وجود آورد. این بحران نقدینگی روز پنجشنبه به فروشهای سنگین در بورس منجر شد. شرکتهای مدیریت دارایی برای تامین نیاز نقدی صندوقهای خود شروع به فروش هر سهمی کردند که در اختیار داشتند و بهصورت دومینویی سایر سرمایهگذاران نیز به موج فروش پیوستند.
این در کل اتفاقی بود که در بورس ترکیه افتاد و باعث ورود دادستان کل استانبول به ماجرا شد و اعلام کرد دسترسی به ۲۴۶حساب کاربری و پیوند (لینک) در شبکههای اجتماعی که مشخص شده بود درباره ابزارهای بازار سرمایه مطالبی سفتهبازانه و تحریککننده منتشر کردهاند، مسدود شده است.
در بیانیه دادستانی آمده بود که تحقیقات آغاز شده از سوی «دادسرای جرائم سایبری» نشان داده است که ۲۴۶ حساب کاربری در شبکههای اجتماعی مختلف، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم، مطالبی سفتهبازانه درباره ابزارهای بازار سرمایه منتشر کردهاند که موجب ایجاد ترس و نگرانی در میان سرمایهگذاران شده است.
همچنین شبکه خبری سیانان ترک هم اعلام کرد روز پنجشنبه هیات بازار سرمایه ترکیه (SPK) تصمیم به تعلیق فعالیت و انحلال شرکت مدیریت دارایی «پرتفوی هدف» و ۱۳۰صندوق سرمایهگذاری وابسته به آن گرفت. از سوی دیگر در چارچوب تحقیقات مربوط به معاملات انجامشده در بازار سرمایه، چهار مظنون بازداشت شدند و در چارچوب این پرونده، برای ۴۸نفر از جمله قرار قضایی ممنوعیت خروج از کشور صادر شد.
اما چقدر سرمایه از بورس خارج شد؟ بررسیهای روزنامه «اکونومی گزته سی» نشان میدهد که از ۲۸ اوت که نقطه عطف شروع بحران بود تا روز پنجشنبه بالغ بر ۲۱۱میلیارد لیره یا حدود ۴.۳میلیارد دلار به طور خالص از صندوقهای سرمایهگذاری باز و بسته معاملهشونده در سامانه TEFAS یا سامانه مرکزی خرید و فروش صندوقهای سرمایهگذاری در ترکیه خارج شده است. بیشترین خروج سرمایه مربوط به صندوق بازار پول (Money Market Fund) شرکت «پوسولا پرتفوی» بود؛ همان صندوقی که اعلام کرد قادر به ایفای تعهدات خود نیست. در این دوره، خالص خروج سرمایه از این صندوق به ۹۶.۵میلیارد لیر رسید. یعنی تقریبا نیمی از کل خروج سرمایه از تمامی صندوقهای سرمایهگذاری، تنها از یک صندوق انجام شده است.
* روزنامه نگار
