موتور بورس روشن شد

همان‌طور که ملاحظه کردیم، بورس تهران دیروز متعادل و فراتر از انتظارات ظاهر شد. شاخص کل با وجود سرخ‌پوشی در دقایق ابتدایی معاملات اما در نهایت با رشد ۲هزار و ۵۰۰واحدی به کار خود پایان داد. نماگر هموزن نیز افزایش ۰.۲۸درصدی را تجربه کرد و صنایع غذایی، سیمانی و دارویی عملکردی بهتر از انتظار را به نمایش گذاشتند. همچنین با ورود بیش از ۲.۶همت پول حقیقی‌ها به گردونه معاملات سهام، به نظر می رسد فضای آرام‌تری بر بازار حاکم شود. البته تداوم ورود پول به بازار در گرو ثبات نسبی در وضعیت متغیرهای کلان و عوامل سیاسی است. این اتفاق نشان داد، رشد انتظارات تورمی، جهش نرخ ارز و تغییر نگاه سرمایه‌گذاران به ارزش دارایی‌ها، معادلات اولیه بازار را تا حد زیادی تغییر داده است. البته با توجه به تعطیلی طولانی‌مدت بورس تا حدودی قابل پیش‌بینی بود که بازار سرمایه غیرقابل پیش‌بینی ظاهر شود. با این حال، روند معاملات نشان داد بخشی از سرمایه‌گذاران نگاه متفاوتی به شرایط فعلی دارند.

کارشناسان معتقدند رشد انتظارات تورمی طی ماه‌هایی که بازار تعطیل بوده است، یکی از مهم‌ترین عواملی بود که مانع از شکل‌گیری موج سنگین عرضه شد. در واقع، بسیاری از سهامداران با مقایسه قیمت فعلی دارایی‌ها و جهش نرخ ارز، به این جمع‌بندی رسیدند که قیمت سهام هنوز خود را با متغیرهای جدید اقتصادی تطبیق نداده است. بررسی ارزش دلاری بازار برای مقایسه بهتر نیز همین پیام را دربردارد. ارزش بازار سهام در اولین روز بازگشایی به زیر ۷۰میلیارد دلار سقوط کرد تا در کف ۷سال اخیر خود قرار بگیرد. این موضوع ضمن آنکه می‌تواند نشانه‌ای از ارزندگی باشد، لزوم تغییر رویکرد کلان اقتصادی سیاست را به نمایش گذاشت.

بورس در حالی وارد دوره توقف طولانی‌مدت شد که نرخ ارز در سطوح پایین‌تری قرار داشت و بسیاری از سهام بر مبنای همان قیمت‌ها معامله می‌شدند. اما طی دو ماه و نیم اخیر و همزمان با جهش نرخ دلار و افزایش انتظارات تورمی، نگاه بخشی از فعالان بازار نسبت به ارزش سهام تغییر کرده است. به باور کارشناسان، همین رشد نرخ ارز باعث شد بسیاری از سهامداران ترجیح دهند به جای خروج از بازار در معاملات روز سه‌شنبه، دارایی خود را حفظ کنند. رفتار معامله‌گران نشان داد قیمت فعلی بسیاری از نمادها هنوز با شرایط جدید اقتصادی و سطوح تازه دلار هماهنگ نشده است. از سویی، در کنار متغیرهای تورمی و رشد نرخ ارز، بخشی از رفتار معامله‌گران را می‌توان ناشی از نگاه محتاطانه نسبت به حمایت‌های انجام‌شده از بازار دانست. برخی سهامداران ترجیح دادند در روز نخست بازگشایی، از فروش هیجانی فاصله بگیرند؛ چراکه این احتمال را مطرح می‌کردند که حمایت‌های فعلی از بازار مقطعی و کوتاه‌مدت باشد.

حرکت برخلاف پیش‌بینی‌ها

در جریان معاملات دیروز، نبود رفتارهای هیجانی باعث شد جریان پول حقیقی‌ها بیشتر به سمت گروه‌هایی حرکت کند که از منظر بنیادی و ارزندگی مورد توجه فعالان بازار قرار دارند. از این رو نمادهای مرتبط با صنایع غذایی، کشاورزی و دامپروری با افزایش تقاضا همراه شدند. فعالان بازار معتقدند، رشد قیمت مواد غذایی می‌تواند در ماه‌های آینده بر درآمد و سودآوری این شرکت‌ها اثرگذار باشد.

از سوی دیگر، گروه سیمانی نیز مورد توجه قرار گرفت. فضای مثبت معاملات و شکل‌گیری صف‌های خرید در نخستین روز بازگشایی، تا حدی دور از انتظار بود. نه به این دلیل که شرکت‌ها ارزنده نبودند یا برخی صف‌های خرید از منظر تحلیلی توجیه نداشتند، بلکه به این علت که بازار پس از یک دوره طولانی تعطیلی و در شرایطی بازگشایی شد که همچنان ابهامات سیاسی و امنیتی بر فضای اقتصاد کشور سایه انداخته است. به همین دلیل انتظار می‌رفت بخشی از سهامداران ترجیح دهند در روزهای ابتدایی دارایی خود را نقد کنند و بازار دست‌کم با چند روز فشار فروش همراه شود. در هفته‌های گذشته بسیاری تصور می‌کردند، بازگشایی بازار با موجی از عرضه‌های هیجانی همراه خواهد شد؛ چراکه بخشی از سرمایه‌گذاران در این مدت امکان نقدشوندگی نداشتند و طبیعی بود که پس از بازگشایی، برای فروش سهام و کاهش ریسک اقدام کنند. با این حال، بورس در نخستین روز معاملاتی برخلاف این انتظارات ظاهر شد و در بسیاری از نمادها شاهد شکل‌گیری تقاضا و حتی صف خرید بودیم. البته نباید فراموش کرد که همچنان ریسک‌ها در اقتصاد وجود دارد و هنوز نمی‌توان گفت فضای نااطمینانی از بین رفته است. سایه جنگ، احتمال تشدید تنش‌ها و ابهام نسبت به آینده سیاسی کشور همچنان در تصمیم‌گیری فعالان اقتصادی اثرگذار است. به همین دلیل برای قضاوت قطعی درباره روند بازار در روزهای آینده هنوز زود است و باید دید رفتار معامله‌گران پس از فروکش هیجانات اولیه به چه سمت‌وسویی حرکت خواهد کرد.

در واقع بخشی از نمادهایی که روز سه‌شنبه در مدار مثبت معامله شدند، از منظر بنیادی شرایط مناسبی دارند. گروه‌های دارویی، سیمانی، بانکی و بخشی از صنایع غذایی به‌دلیل شرایط تورمی و امکان افزایش نرخ فروش، همچنان مورد توجه بازار قرار گرفته‌اند. همچنین برخی نمادهای فلزی و معدنی نیز تحت‌تاثیر رشد قیمت‌های جهانی و چشم‌انداز سودآوری، معاملات مثبتی را تجربه کردند. برای مثال، نماد ملی مس ایران تا حدی تحت تاثیر تحولات بازار جهانی مس و انتظارات مربوط به سودآوری آینده در محدوده مثبت معامله شد. از سویی، بخشی از فضای مثبت معاملات بازار به حمایت‌هایی بازمی‌گشت که از قبل برای روز بازگشایی پیش‌بینی شده بود. طبیعتا پس از ۸۰روز تعطیلی، نمی‌شد بازار را بدون برنامه‌ریزی و حمایت اولیه رها کرد. با این حال، هنوز مشخص نیست میزان اثرگذاری این حمایت‌ها تا چه اندازه بوده و آیا در روزهای آینده نیز ادامه پیدا خواهد کرد یا نه؟ واقعیت این است که بازار سهام دیرتر از آنچه باید باز شد. توقف طولانی‌مدت معاملات، هرچند با هدف کنترل هیجان و مدیریت ریسک انجام شد.

* کارشناس بازارهای مالی

بازگشت اعتماد یا آرامش موقت؟

بخش مهمی از تحلیل‌های پیش از بازگشایی، بر احتمال شکل‌گیری صف‌های فروش گسترده و ریزش شدید شاخص‌ها متمرکز بود؛ اما روند معاملات روز نخست، کاملا متفاوت از این فضا بود. بسیاری از تحلیلگران اثر تورم و رشد سایر دارایی‌ها در دوران تعطیلی بازار را دست‌کم گرفته بودند. طی این مدت انتظارات تورمی به‌شدت افزایش یافت و قیمت بسیاری از دارایی‌ها رشد کرد؛ از کالاهای مصرفی گرفته تا بازار ارز و طلا.

همین مساله باعث شد ارزش جایگزینی شرکت‌ها و همچنین قیمت محصولات آنها افزایش یابد و بازار سهام نیز بخشی از این تعدیل را در بازگشایی منعکس کند. اگر ریسک‌های ناشی از جنگ و نگرانی از تکرار تعطیلی طولانی بازار وجود نداشت، حتی امکان داشت فضای بازار مثبت‌تر نیز باشد. البته باید اذعان کرد که تصمیم‌گیری در آن شرایط برای سازمان بسیار دشوار بوده و احتمالا ملاحظات کلان‌تری فراتر از بازار سرمایه در تداوم تعطیلی بورس نقش داشته است. با این حال، بازار باید زودتر بازگشایی می‌شد. در استانداردهای جهانی تعطیلی بازار آخرین گزینه است، نه نخستین واکنش. تجربه اخیر نشان داد بازار سرمایه ایران همچنان فاقد دستورالعمل‌های آماده و دقیق برای مدیریت بحران‌های بزرگ است.

* تحلیلگر بازارهای مالی

سیاستگذار و کنترل فضای روانی

رشد ۱۵ تا ۲۰درصدی نرخ دلار از ابتدای سال، تورم قابل‌توجه سه‌ماهه و سودسازی شرکت‌ها، همگی نشان دادند که ارزش واقعی شرکت‌های بورسی نسبت به پیش از جنگ افزایش یافته است. ورود حدود سه هزار‌میلیارد تومان پول حقیقی‌ها در نخستین روز معاملات نشان داد که بخشی از سرمایه‌گذاران با تحلیل و منطق وارد بازار شده‌اند، نه صرفا بر مبنای هیجان.

از طرفی ،سیاستگذار این‌بار نسبت به تجربه قبلی جنگ، عملکرد منسجم‌تر و حرفه‌ای‌تری داشت. اقداماتی مانند اصلاح برخی محدودیت‌های معاملاتی، شفاف‌سازی سریع شرکت‌ها، اجرای فوری برخی ابزارهای حمایتی و آماده‌سازی فضای روانی بازار، در کنترل هیجان فروش نقش مهمی ایفا کردند. اکنون بسیاری از نمادهای آسیب‌دیده هنوز بازگشایی نشده‌اند و همین مساله باعث شد بازار در روز نخست فشار روانی کمتری را تجربه کند. اما از طرفی یکی از مهم‌ترین محورهای اصلی بازار نحوه بازگشایی شرکت‌های آسیب‌دیده است. شرکت‌هایی که مستقیما دچار آسیب عملیاتی و توقف تولید شده‌اند و شرکت‌هایی که صرفا به دلیل اختلال در زنجیره تامین یا خدمات زیرساختی با کاهش تولید مواجه شده‌اند. بسیاری از شرکت‌های دسته دوم می‌توانند سریع‌تر به مدار تولید بازگردند و اثر منفی پایداری بر بازار نخواهند داشت .

* کارشناس بازارهای مالی

منطق ارزندگی

آنچه در معاملات دیروز خود را نمایان کرد، غلبه رویکردی عقلانی بر تلاطم‌های هیجانی و تصمیم‌های شتاب‌زده بود.جامعه سهامداری که ماه‌ها در انتظار بازگشایی بازار به سر می‌برد، این‌بار نشان داد که منطق ارزندگی نسبی سهام را بر رفتارهای هیجانی ترجیح می‌دهد. همین موضوع نشانه‌ای از حرکت تدریجی بازار به سمت بلوغ و پختگی بیشتر است. با این حال، نمی‌توان صرفا بر اساس شروع نسبتا آرام بازار، از تداوم روند صعودی یا شکل‌گیری یک دوره رونق پایدار سخن گفت؛ زیرا واقعیت آن است که ریسک‌های سیاسی و منطقه‌ای همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران دارند و تا زمانی که چشم‌انداز روشنی از ثبات سیاسی و اقتصادی در دسترس نباشد، نمی‌توان انتظار ورود گسترده نقدینگی به بازار سهام را داشت.

در شرایط کنونی، سایه سنگین تنش‌های منطقه‌ای و جنگ بر فضای عمومی اقتصاد باعث شده است تا بخشی از جامعه سرمایه‌گذار همچنان به سمت دارایی‌های امن‌تر همچون طلا، سکه و ارز متمایل باشد. از این رو سهام هنوز در ذهن بخش قابل‌توجهی از فعالان اقتصادی به‌عنوان دارایی کاملا امن و نقدشونده در شرایط بحرانی تثبیت نشده است و این موضوع ریشه در تجربه‌های گذشته و نگرانی از محدودیت‌های احتمالی نقدشوندگی دارد. شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری ضرورت بازنگری در نحوه مدیریت بازار در شرایط بحرانی احساس می‌شود. تعطیلی‌های طولانی‌مدت، اگرچه با هدف کنترل هیجانات انجام می‌شود، اما در عمل می‌تواند اثرات روانی عمیقی بر ذهن سرمایه‌گذاران بر جای بگذارد؛ به‌طوری‌که این پیام را منتقل می‌کند که در شرایط سخت، امکان نقد کردن دارایی وجود ندارد. همین برداشت، در بلندمدت می‌تواند مانعی جدی در مسیر جذب سرمایه‌های جدید باشد.

* کارشناس بازار سرمایه

دو سناریو روی میز معامله‌گران

روند مثبت معاملات سه‌شنبه، ممکن است در روزهای آینده تکرار نشود. اگرچه در دقایق ابتدایی معاملات فشار فروش در بازار قابل مشاهده بود، اما این فشار به‌تدریج کاهش یافت و در نهایت بخش قابل‌توجهی از نمادها به تعادل رسیدند. بخشی از این رفتار طبیعی بود. زیرا برخی سهامداران به‌دلیل نیاز نقدینگی یا تصمیم‌های احتیاطی، اقدام به فروش بخشی از دارایی‌های خود کردند که همین موضوع در ابتدا فشار عرضه را ایجاد کرد. برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها که انتظار افت ۱۰ تا ۱۵درصدی شاخص و شکل‌گیری صف‌های فروش گسترده در آغاز معاملات را داشتند، چنین سناریویی محقق نشد.

به نظر می‌رسد بخشی از ریسک‌های سیاسی و روانی پیش از بازگشایی بازار تا حدی در قیمت‌ها پیش‌خور شده بود و همین موضوع از شدت واکنش منفی بازار کاست. به نظر می‌رسد فضای مبهم سیاسی در مقطع فعلی تا حدودی فروکش کرده و برخی سیگنال‌های سیاسی، از جمله اظهارنظرها و پیام‌های منتشرشده در فضای بین‌المللی، انتظارات بدبینانه نسبت به تشدید درگیری را کاهش داده است. در حال حاضر بازار در برابر دو سناریوی اصلی قرار دارد؛ نخست سناریوی تشدید تنش‌های سیاسی و اقتصادی که می‌تواند منجر به افزایش ریسک و خروج سرمایه از بازار سهام شود و در نتیجه جذابیت بازارهای موازی مانند طلا را افزایش دهد. سناریوی دوم، کاهش نسبی ریسک‌های سیاسی و تثبیت شرایط اقتصادی است که در این صورت می‌تواند زمینه ماندگاری سرمایه‌گذاران در بازار سهام و حتی افزایش ورود نقدینگی را فراهم کند. در سناریوی بدبینانه، فعالان بازار ترجیح می‌دهند به سمت دارایی‌های امن‌تر حرکت کنند و از بازار سهام خارج شوند؛ اما در سناریوی خوش‌بینانه، تمرکز سرمایه‌گذاران بر شرکت‌هایی خواهد بود که گزارش‌های مالی مناسب‌تری دارند یا از نظر بنیادی کمتر آسیب‌پذیر بوده‌اند.

* کارشناس بازار سرمایه