نقش خطیر حسابداران و حسابرسان در شرایط جنگی
به عنوان عضوی کوچک از جامعه حسابداری کشور و همچنین در جایگاه دبیرکل انجمن حسابداران خبره ایران، لازم میدانم مرور نکات حیاتی و استانداردهای کلیدی که در روزهای حساس پایان سال مالی و فرآیند انبارگردانی باید همواره مدنظر قرار گیرد را بازخوانی کنم؛ چراکه تجربیات اسفندماه، چراغ راه ما در فروردین و ماههای پیشِ رو خواهد بود:
۱. اولویت مطلق: حفظ جان و امنیت سرمایههای انسانی در انبارگردانیها
مهمترین دغدغه در اسفندماه، شمارش فیزیکی موجودی کالا و مواد (انبارگردانی) است. طبق استانداردهای حسابرسی، حضور در انبارگردانی از الزامات است، اما هیچ استاندارد مالی، بالاتر از استاندارد حفظ جان انسانها نیست.
تغییر زمان یا مکان: اگر انبارهای شرکت در مناطق پرخطر یا ملتهب واقع شده بودند، مدیریت موظف بود فرآیند شمارش را تا زمان برقراری امنیت کامل به تعویق بیندازد.
استفاده از روشهای جایگزین: در صورت عدم امکان حضور فیزیکی تیم حسابداری یا حسابرسان در زمان مقرر، میتوان به سیستمهای موجودی دائمی (در صورت اتکاپذیر بودن کنترلهای داخلی) اتکا کرد و شمارش فیزیکی را در تاریخهای بعد از ترازنامه انجام داد و سپس مقادیر را به تاریخ ترازنامه (Roll-back/Roll-forward) تسری داد.
مستندسازی عدم امکان حضور: حسابرسان و مدیران مالی باید دلایل امنیتی عدم اجرای انبارگردانی در تاریخ مقرر را به صورت مستند و شفاف در کاربرگها و صورتجلسات هیاتمدیره ثبت کنند.
۲. بررسی دقیق فرض تداوم فعالیت
بر اساس استاندارد حسابداری شماره ۱، مدیریت موظف است توانایی واحد تجاری برای ادامه فعالیت را ارزیابی کند. شرایط جنگی میتوانست زنجیره تامین، خطوط تولید و بازارهای فروش را فلج کند. حسابداران باید با همکاری مدیریت، بودجهها و پیشبینیهای جریانهای نقدی را بر اساس سناریوهای بدبینانه بازنگری میکردند. آیا شرکت نقدینگی لازم برای عبور از ماههای بحرانی آینده را دارد؟ در صورت وجود ابهام اساسی نسبت به فرض تداوم فعالیت، این موضوع باید به شفافترین شکل ممکن در یادداشتهای همراه صورتهای مالی افشا شود.
۳. ارزیابی کاهش ارزش داراییها
شرایط جنگی به معنای افزایش ریسک آسیب فیزیکی به داراییها، کاهش ظرفیت بلااستفاده ماشینآلات و افت شدید ارزش منصفانه برخی سرمایهگذاریهاست. طبق استاندارد حسابداری شماره ۳۲ (کاهش ارزش داراییها)، حسابداران باید در پایان اسفندماه نشانههای کاهش ارزش را با دقت بررسی میکردند. موجودیهای کالایی که در مناطق درگیر مستقر هستند یا به دلیل بسته شدن راههای مواصلاتی، تاریخ انقضای آنها نزدیک است، باید به درستی ذخیره کاهش ارزش (اقلام ناباب و کندگرد) دریافت کنند یا به خالص ارزش فروش تسعیر شوند.
۴. شناسایی ذخایر و بدهیهای احتمالی ناشی از فورسماژور
بسیاری از شرکتها به دلیل شرایط فورسماژور (شرایط قهریه)، قادر به ایفای تعهدات قراردادی خود در موعد مقرر نبوده و ممکن است مشمول جرائم تاخیر یا دعاوی حقوقی شوند. بر اساس استاندارد حسابداری شماره ۴ (ذخایر، بدهیهای احتمالی و داراییهای احتمالی)، حسابداران باید با امور قراردادها و واحد حقوقی شرکت جلسات فوری برگزار کنند. در صورتی که خروج منافع اقتصادی برای تسویه یک تعهد محتمل باشد، باید معادل آن ذخیره در حسابهای اسفندماه شناسایی شود.
۵. رویدادهای پس از تاریخ ترازنامه
با توجه به اینکه معمولا رسیدگی به گزارشهای حسابرسی و تصویب صورتهای مالی در ماههای ابتدایی سال بعد (اردیبهشت و خرداد) انجام میشود، هرگونه اتفاقی که پس از ۲۹ اسفند رخ دهد قطعا بر صورتهای مالی اثرگذار است. طبق استاندارد حسابداری شماره ۵، اتفاقات رخداده در اثر جنگ چنانچه نشاندهنده شرایطی باشد که در تاریخ ترازنامه وجود داشته (رویدادهای تعدیلی)، باید در اعداد صورتهای مالی اصلاح شود. چنانچه این اتفاقات پس از تاریخ ترازنامه ایجاد شده باشند (مثل تخریب یک انبار در فروردین ماه)، به عنوان یک رویداد غیر تعدیلی بااهمیت، باید صرفا در یادداشتهای توضیحی افشا گردند تا تصمیمگیرندگان از ابعاد خسارت مطلع شوند. با توجه به قرار گرفتن در فروردینماه، این موضوع برای گزارشهای حسابرسی سال مالی گذشته از اهمیت مضاعف برخوردار است.
۶. افشای مناسب، مهمترین وظیفه حسابدار در عصر بحران
در شرایط بحران، پنهانکاری یا خوشبینی مفرط، زهر مهلکی برای سهامداران و ذینفعان است. یادداشتهای توضیحی صورتهای مالی باید حاوی بخشی ویژه در خصوص تاثیر شرایط ویژه کشور بر عملیات شرکت باشد. توضیحاتی در خصوص اختلال در تامین مواد اولیه، تغییرات شدید نرخ ارز، قطعی سیستمهای بانکی یا ارتباطی، و استراتژی مدیریت برای مقابله با این بحران باید به صورتی کاملا شفاف درج گردد.
سخن پایانی
همکاران ارجمند، حرفه حسابداری در طول تاریخ ثابت کرده است که در روزهای سخت، لنگرگاه ثبات بنگاههای اقتصادی است. بازخوانی تجربیات اسفندماه به ما یادآوری میکند که رسالت ما دفاع از شفافیت، رعایت اخلاق حرفهای، کمک به تصمیمگیری صحیح مدیریت و مهمتر از همه، پاسداشت سرمایههای انسانی سازمان است. اطمینان دارم که جامعه حسابداری کشور با درایت، تخصص و تعهد همیشگی خود، این روزهای دشوار را نیز در کنار سایر اقشار جامعه با موفقیت سپری خواهد کرد. به امید استقرار آرامش، صلح و شکوفایی اقتصاد ایران عزیزمان.
* دبیرکل انجمن حسابداران خبره ایران
