انحصار با اجرای مصوبه پایان مییابد
خزانههای جدید طلا در انتظار تایید بانک مرکزی
در همین راستا، بانک مرکزی اواخر خردادماه امسال ضوابط جدیدی را برای فعالیت خزانههای مورد تایید خود ابلاغ کرد تا امکان نگهداری ذخایر طلا در چند بانک فراهم شود. با این حال، این مصوبه هنوز وارد مرحله اجرا نشده و انحصار نگهداری طلای فیزیکی پلتفرمهای آنلاین همچنان پابرجاست. موضوعی که به اعتقاد کارشناسان و فعالان این حوزه، علاوه بر ایجاد محدودیتهای عملیاتی، تمرکز ریسک را افزایش داده و ضرورت تسریع در اجرای مصوبه بانک مرکزی را بیش از پیش نمایان کرده است.
مصوبهای که هنوز روی کاغذ مانده است
در اواخر خرداد ماه سال جاری، بانک مرکزی در راستای دستورالعمل اجرایی خرید و فروش طلا و نقره به صورت برخط (مصوبه دولت در تاریخ ۱۴ آبان ۱۴۰۴) و به درخواست فعالان این حوزه «ضوابط ناظر بر خزانهداری شمش طلا و نقره توسط اشخاص حقوقی مورد تایید بانک مرکزی برای پلتفرمهای خرید و فروش طلا و نقره به صورت برخط» را تصویب و ابلاغ کرد.
براساس این دستورالعمل، موسسه اعتباری دارای تاییدیه نهایی صلاحیت امنیتی - انتظامی از پلیس فراجا در چارچوب مصوبات مربوطه از جمله دستورالعمل الزامات حفاظت و حراست از صندوقهای امانات بانکها و موسسات مالی و اعتباری که در مرداد ۱۴۰۱ در شورای امنیت کشور مصوب شده، مجاز است پس از تایید بانک مرکزی به عنوان خزانه فعالیت کند که فهرست خزانههای مورد تایید بانک مرکزی اطلاعرسانی عمومی میشود.
براساس این ضوابط پلتفرمها برای تحویل شمش طلا و نقره استاندارد میتوانند با خزانههای مورد تایید بانک مرکزی همکاری کنند. تحویل و دریافت شمش طلا، فرآیندهای اصالتسنجی و بیمه، تحویل طلا به مشتریان پلتفرمها توسط خزانه و همچنین ایجاد و تغییر ظرفیت فروش سکوها در سامانههای فروش در این ضوابط پیشبینی شده است.
اما این مصوبه هنوز به اجرا در نیامده و معضل انحصار نگهداری ذخیره طلای فیزیکی پلتفرمهای آنلاین فروش طلا به قوت خود باقی بوده که باعث ایجاد نگرانی این پلتفرمها و کاربران آنان شده است.
بانکها در حال ارسال درخواست به بانک مرکزی
یک مقام مسوول در بانک مرکزی درباره مکانیسم اجرایی این مصوبه و فعال شدن سایر بانک در موضوع ذخیره طلای فیزیکی پلتفرمها گفت: این مصوبه به بانکها ابلاغ شده و بانکها در حال ارسال درخواستهای خود به بانک مرکزی برای ارسال دستور العملهای ابلاغی هستند تا پس از طی فرآیند مجوز آن برای سایر بانکها صادر شود.
تمرکز ریسک؛ چالش اصلی بازار طلای آنلاین
پیشینه موضوع این است که بانک کارگشایی به تنها گزینه عملیاتی برای نگهداری طلای فیزیکی پلتفرمهای آنلاین تبدیل شده که به یک معضل برای پلتفرمهای آنلاین طلا، خریداران تبدیل شده است؛ از یکسو، کاربران از کندی تحویل فیزیکی طلا، نبود شفافیت درباره نحوه نگهداری ذخایر و نبود تضمینهای کافی گلایه دارند. بسیاری از خریداران خرد طلا معتقدند زمانی که دارایی آنها در یک مرکز متمرکز نگهداری میشود، باید درباره امنیت، بیمه و مسوولیتپذیری خزانه اطلاعات شفافتری ارائه شود. از سوی دیگر، پلتفرمها میگویند انحصار موجود باعث کندی فرآیندها و افزایش محدودیتهای عملیاتی شده است. برخی فعالان این حوزه همچنین مدعی هستند رسیدهایی که از سوی بانک کارگشایی صادر میشود، مسوولیت مستقیم این بانک در قبال ذخایر را بهصورت کامل نمیپذیرد؛ موضوعی که نگرانیها را دوچندان کرده است. در این میان، حتی بانک مرکزی نیز در صورت بروز هرگونه بحران احتمالی، ناچار خواهد بود پاسخگوی تبعات ناشی از تمرکز ذخایر در یک نقطه باشد.
فعالان بازار طلای آنلاین تاکید میکنند مطالبه آنها حذف نظارت بانک مرکزی نیست، بلکه ایجاد امکان نگهداری ذخایر در چند خزانه معتبر بانکی است؛ مطالبهای که به گفته آنها هم امنیت دارایی مردم را افزایش میدهد، هم رقابت سالم ایجاد میکند و هم تابآوری این بازار را بالا میبرد. آنها معتقدند ادامه وضعیت فعلی میتواند اعتماد عمومی به بازار طلای آنلاین را تضعیف کند؛ بازاری که در سالهای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای حفظ سرمایههای خرد مردم تبدیل شده است. در نهایت، پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا منطقی است داراییمیلیونها کاربر در یک نقطه متمرکز شود، یا زمان آن رسیده که بانک مرکزی سیاست توزیع ریسک و شکستن انحصار را جدیتر دنبال کند.
منتقدان وضعیت فعلی معتقدند اگر قرار باشد تمام طلای خریداریشده آنلاین دوباره در یک گاوصندوق متمرکز شود، در واقع تنها با نسخهای دیجیتالی از یک ساختار قدیمی مواجه هستیم؛ ساختاری که بهجای توزیع ریسک، همه خطرات را در یک نقطه جمع میکند. کارشناسان مدیریت ریسک میگویند تمرکز حجم عظیمی از دارایی مردم در یک مرکز، برخلاف اصول اولیه تابآوری اقتصادی است.
در بسیاری از کشورها، داراییهای حساس و ذخایر ارزشمند در چند خزانه و حتی چند شهر مختلف نگهداری میشوند تا در صورت وقوع بحران، کل سیستم دچار اختلال نشود. اما در ایران، حالا بخش مهمی از طلای آنلاین کشور در یک نقطه متمرکز شده است؛ مسالهای که نگرانیهای متعددی را ایجاد کرده است. برخی فعالان بازار میگویند نگرانی تنها به موضوع سرقت محدود نمیشود. در شرایطی که کشور با ریسکهای امنیتی، تهدیدهای منطقهای و حتی احتمال بحرانهای غیرمنتظره روبهرو است، تمرکز این حجم از دارایی در یک مرکز میتواند تبعات گستردهای ایجاد کند. به اعتقاد آنها، اگر حادثهای برای این خزانه رخ دهد، صرفا یک کسبوکار آسیب نمیبیند؛ بلکه اعتمادمیلیونها کاربر به کل بازار آنلاین طلا تحتتاثیر قرار خواهد گرفت.
