اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۶۷۲

بیماران نه برای کسب مطلوبیت از الگوریتم‌های رایانه‌ای و معماری شکوهمند ساختمان‌ها، بلکه برای کسب خدمات درمانی به مراکز بهداشت و سلامت مراجعه می‌کنند. ساختمان‌هایی که عظیم‌تر می‌شوند، دفاتری که با آخرین تکنولوژی تجهیز می‌شوند یا نرم‌افزارهایی که هوشمند‌تر می‌شوند شاید با عادات ما نسبت به خوانش نشانه‌های پیشرفت و توسعه منطبق شوند، اما لزوما در معنای حقیقی خود موجب کارآیی بالاتر و تخصیص بهتر منابع نخواهند بود. بهترین همیشه موثرترین نیست. مشکل از آنجا آغاز می‌شود که فراموش می‌کنیم در شرایطی که با کمیابی منابع روبه‌رو هستیم، هر انتخاب معادل یک هزینه فرصت خواهد بود.

پیش از بررسی نحوه عملکرد احتمالی هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف سلامت، باید به پرسشی اساسی پاسخ داد؛ استفاده از این فناوری در کدام بخش‌های نظام درمانی ایران می‌تواند بیشترین ارزش اقتصادی را ایجاد کند و همزمان موجب بهبود قابل‌اندازه‌گیری دسترسی، کیفیت و بهره‌وری شود؟ برای پاسخ، تنها دقت الگوریتم کافی نیست؛ حجم خدمات، هزینه فعلی، کیفیت داده‌ها، هزینه اجرا و امکان سنجش نتایج نیز اهمیت دارد. براساس برآورد فدراسیون بین‌المللی دیابت (ویرایش یازدهم اطلس دیابت IDF، ۲۰۲۴)، در سال۲۰۲۴ حدود ۵.۴۵میلیون بزرگسال ایرانی به دیابت مبتلا بوده‌اند. سازمان جهانی بهداشت نیز برآورد کرده است که در سال۲۰۲۱ حدود ۲۹۱هزار و ۷۰۰نفر در ایران بر اثر بیماری‌های غیرواگیر جان باخته‌اند؛ معادل ۵۷درصد کل مرگ‌های کشور در آن سال. مرگ‌های ناشی از تصادفات و سایر آسیب‌ها در این رقم محاسبه نشده‌اند.

هوش مصنوعی می‌تواند به دسترسی آسان‌تر مردم به اطلاعات و حمایت‌های اولیه سلامت روان کمک کند؛ اما نباید جای روان‌شناس، روان‌پزشک یا درمان تخصصی را بگیرد. استفاده درست از آن، به‌معنای بهره‌گیری از فناوری در کنار کمک انسانی، حریم خصوصی و توجه به موقعیت‌های بحرانی است.

توسعه هر موسسه‌ای از جمله موسسات خیریه، امری مثبت و گاه ضروری است اما آیا هر نوع توسعه‌ای واقعا ضروری و به معنای موفقیت است؟ تجربه برخی از موسسات خیریه نشان می‌دهد که همیشه چنین نیست. اگر توسعه بدون توجه به ماموریت و اهداف اولیه، ظرفیت سازمان، منابع مالی و نیاز واقعی گروه هدف انجام شود، ممکن است به‌تدریج موسسه را از هدفی که برای آن ایجاد شده است، دور کند. در مدیریت سازمان‌های غیرانتفاعی، از این پدیده با عنوان «انحراف از ماموریت» یاد می‌شود؛ یعنی سازمان به‌مرور تصمیم‌ها و فعالیت‌هایی را دنبال می‌کند که شاید در ظاهر مفید باشند، اما با اهداف اصلی آن فاصله دارند. بحث این نوشته مخالفت با توسعه نیست. نکته این است که توسعه باید ابزاری برای تحقق بهتر ماموریت و اهداف موسسه باشد، نه اینکه خودش به هدف تبدیل شود که در زیر به چند عامل مهم در این زمینه اشاره می‌شود.