مولفه‌های سیاهه آلودگی
حسین شهبازی مدیر واحدهای مدل‌سازی و پیش‌بینی شرکت کنترل کیفیت هوا
از گام‌های اساسی در مدیریت کیفیت هوای شهری، شناسایی و اولویت‌بندی منابع تولید آلودگی در شهر است که تحت عنوان «مطالعه سیاهه انتشار» شناخته می‌شود. برای تدوین سیاهه انتشار شهری به وسعت تهران حجم بسیار زیادی اطلاعات از ارگان‌ها و دستگاه‌های مختلف موردنیاز است که جمع‌آوری این حجم از اطلاعات بسیار زمانبر و دشوار است. در نتیجه شرکت کنترل کیفیت هوا از ابتدای سال ۱۳۹۷ شروع به تدوین سیاهه انتشار تهران براساس اطلاعات سال ۱۳۹۶ کرد و روال جمع‌آوری اطلاعات و تدوین سیاهه انتشار تا اواسط سال ۱۳۹۸ به‌طول انجامید.
باید توجه داشت که «سیاهه انتشار» یک ابزار مدیریتی و تصمیم‌ساز در زمینه مدیریت آلودگی هوا است و اتفاقات موردی و غیرقانونی، از جمله مصرف سوخت مازوت صنایع، جداگانه به‌عنوان تخلف باید مورد بررسی قرار گرفته و فورا برای توقف آنها اقدام شود. در سیاهه انتشار منابع آلاینده شهر تهران به دو دسته کلی متحرک و ساکن تقسیم شده‌اند. منابع متحرک شامل انواع وسایل نقلیه فعال در شهر تهران از جمله ناوگان‌های خودروی سواری، تاکسی، وانت، اتوبوس شرکت واحد، اتوبوس سرویس، مینی‌بوس، موتورسیکلت و کامیون است. منابع ساکن نیز به پنج بخش اصلی تبدیل انرژی (نیروگاه و پالایشگاه)، صنایع آلاینده (شامل صنعت فولاد، ریخته‌گری، سیمان، آجر و سایر صنایع)، خانگی و تجاری، پایانه‌های مسافری و باری زمینی، هوایی و ریلی و جایگاه‌های توزیع سوخت بنزین تقسیم‌بندی شده‌اند. براساس محاسبات انجام شده میزان آلودگی تولیدی در شهر تهران در سال ۱۳۹۶ برای آلاینده‌های مونوکسید کربن، ترکیبات آلی فرار، اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد و ذرات معلق به ترتیب برابر با ۰/ ۴۷۸، ۸/ ۹۰، ۷/ ۱۰۲، ۰/ ۱۹ و ۴/ ۱۰ هزار تن برآورد شده است.
براساس محاسبات انجام شده، سهم منابع متحرک از مجموع انتشار پنج آلاینده ذکر شده حدود ۸۲ درصد (معادل ۵۹۰ هزار تن) و سهم منابع ساکن حدود ۱۸ درصد (معادل ۱۲۹ هزار تن) بوده است.
منابع متحرک با دارا بودن سهم ۹۷، ۷۹،۶۱ و ۳۵ درصدی در تولید سالانه آلاینده‌های مونوکسید کربن، ترکیبات آلی فرار، ذرات معلق و اکسیدهای نیتروژن همچنان مهم‌ترین منبع تولید آلودگی در شهر تهران هستند.
چهار نیروگاه اصلی واقع در شهر تهران و محدوده اطراف آن، به‌دلیل حجم و نوع سوخت مصرفی، سهم قابل‌توجهی در انتشار آلاینده‌های اکسیدهای نیتروژن، اکسیدهای گوگرد و ذرات معلق دارند. سهم نیروگاه‌ها از کل انتشار این آلاینده‌ها به ترتیب برابر ۳۲، ۱۳ و ۱۲ درصد است. صنایع آلاینده با سهم ۱۸، ۱۱ و ۸ درصدی تاثیر قابل توجهی در انتشار آلاینده‌های ذرات معلق، اکسیدهای گوگرد و اکسیدهای نیتروژن در سال ۱۳۹۶ داشته‌اند. پالایشگاه تهران نیز همچنان یکی از منابع آلاینده اصلی شهر تهران است و سهم این منبع آلاینده از کل انتشار سالانه آلاینده اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، ذرات معلق و ترکیبات آلی فرار در شهر تهران برابر ۶۸، ۸، ۴ و ۳ درصد است. سهم منابع خانگی، تجاری و اداری نیز در تولید آلاینده اکسیدهای نیتروژن قابل‌توجه بوده و سهم ۱۴ درصدی از کل انتشار سالانه شهر تهران دارند. سهم این منبع آلاینده در تولید ذرات معلق و ترکیبات آلی فرار نیز حدود ۲ درصد از کل آلودگی تولیدی شهر تهران است. جایگاه‌های توزیع سوخت بنزین نیز از مهم‌ترین منابع تولید ترکیبات آلی فرار در شهر هستند و سهم این منابع آلاینده از کل انتشار سالانه ترکیبات آلی فرار در شهر تهران ۱۴ درصد است. پایانه‌های مسافری و باری زمینی، هوایی و ریلی (شامل پایانه‌های اتوبوس، راه‌آهن و فرودگاه) نیز مجموعا سهم ۳ و ۲ درصدی در انتشار ذرات معلق و اکسیدهای نیتروژن دارند.
