اعتراض حاشیهنشینان
شهابالدین رحیمی : دغدغههای معیشتی همواره از مهمترین عوامل بحرانهای اجتماعی وناآرامیها در گوشه و کنار جهان بوده است. به گواه فعالیتهای پژوهشی، در بررسی علل چالش هایی از این دست میتوان به رسوب آثار سیاستهای نامطلوب اقتصادی اشاره کرد که در نتیجه آن آرام آرام اعتراضات پراکنده در یک دوره زمانی میانمدت تبدیل به یک بحران اجتماعی شده است. اولین تجربه اعتراضاتی از این دست در ایران را میتوان در سالهای پس از جنگ و در شهر مشهد دید. در خردادماه سال ۱۳۷۱ شهرداری مشهد تصمیم گرفت تا خانههای مسکونی غیرمجاز را تخریب کند و اجرای این تصمیم سرآغاز یک درگیری با خسارتهای مالی و جانی قابل توجه بود. این درگیریها چند روز ادامه داشت و آثار عمیقی از خود برجای گذاشت. مشابه این اعتراضها در حاشیه شهر تهران و در اسلامشهر، شیراز و اراک نیز رخ داد و همواره دغدغههای معیشتی و افزایش هزینههای زندگی محرک اصلی این اعتراضات بوده است.
جالب آنکه در همان سالها نیز اعتراض به افزایش قیمت بنزین و هزینه حمل و نقل بسیار مورد توجه بوده است. این اعتراضات پس از استقرار دولت اصلاحات روندی متفاوت به خود گرفت. مطالبهها عمدتا از سوی طبقه متوسط و در زمینههای سیاسی و اجتماعی بروز کرد و در دولتهای نهم و دهم نیز این روند ادامه داشت. طبقه متوسطی که از نیمه اول دهه ۷۰ درحال شکلگیری بود و درنیمه دوم دهه ۸۰ رشد قابل قبولی را تجربه کرده بود با بحران اقتصادی در سالهای ابتدایی دهه ۹۰ ضربه سختی خورد. کارشناسان معتقدند اگر در دولت سازندگی و اصلاحات رشد اقتصادی ناشی از تولید در بخشهای مختلف توانست به افزایش نسبی رفاه شهروندان کمک کند، اما در دولت محمود احمدینژاد بهواسطه افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی و پولپاشی ناشی از آن ضربه مهلکی به دهکهای پایینی و میانی جامعه ایران وارد شد. نتیجه اینکه بحران اقتصادی از طبقه متوسط کاست و بر دهکهای فقیر کشور افزود. با آغاز دوره ریاست جمهوری حسن روحانی شرایط بهبود نسبی پیدا کرد؛ اما دیری نپایید که بحران اقتصادی از نیمه دوم سال ۱۳۹۶ آغاز و تا به امروز نیز ادامه پیدا کرده است. اعتراضات معیشتی در این دوره در دو برهه دی ماه ۱۳۹۶ و آبان ماه ۱۳۹۸ با گستردگی قابل توجهی به وقوع پیوست. کارشناسان معتقدند سیاستهای اقتصادی طی سالهای گذشته دهکهای پایین جامعه را آسیبپذیر کرده است و تورم مزمن اقتصاد ایران این دهکها را بیش از پیش ضعیف خواهد کرد. این پرونده باشگاه اقتصاددانان به بررسی اعتراضات معیشتی حاشیهنشینانی پرداخته است که دیگر حاشیه نیستند و امروز طبقه بزرگی از اجتماع ایران را نمایندگی میکنند.