بازار مغفول غذای حلال
دنیای‌اقتصاد : پیوند بازار با عقیده هرچند در نگاه نخست امری متعارف نیست اما در زندگی روزمره همگان حضور دارد. از جمله در زندگی مسلمانان که غذای حلال بارزترین نمونه آن است. بازاری بسیار بزرگ که امروز در ابعاد جهانی برای فتح آن تلاش می‌شود. بازار غذای حلال در سال۲۰۲۱ رقمی نزدیک به ۲/ ۱تریلیون دلار بوده است و انتظار می‌رود روند رشد آن همچنان به شکل صعودی در سال‌های بعد نیز ادامه داشته باشد. بزرگ‌ترین تولیدکنندگان غذای حلال هیچ‌کدام درمیان کشورهای اسلامی نیستند.
بزرگ‌ترین بازار مصرف غذای حلال اندونزی، ترکیه، پاکستان، ایران، مصر، بنگلادش، عربستان، نیجریه، عراق و الجزایر هستند. بازار غذای حلال در کشورهایی که اقلیتی مسلمان دارند نیز رو به گسترش است. بازار حلال تنها به بازار غذای حلال منحصر نیست و در سال‌های اخیر توریسم حلال، داروی حلال و فشن‌حلال نیز به آن اضافه شده است. داروی حلال اکنون بازاری ۱۰۰میلیارد دلاری دارد و فشن حلال با رشدی سریع در کمتر از یک دهه بازاری نیم‌تریلیون دلاری دارد. مطابق گزارش‌های پژوهشی بازارهای حلال به دلیل روند سریع رشد جمعیت مسلمانان در سال‌های پیش‌رو، بازارهایی رو به گسترش هستند، با این‌حال این بازارها برای تولیدکنندگان ایران کمتر شناخته‌شده است و به‌تازگی بحث‌هایی درباره ورود به آن از سوی تولیدکنندگان و تجار ایرانی مطرح‌شده است. این بازارها با توجه به وابستگی به فرهنگ و ذائقه‌‌‌‌‌‌‌ای مختص مسلمانان می‌تواند هدفی مناسب برای ورود بخش‌های مختلف اقتصادی ایران به آن باشد.
در ایران به‌تازگی این مساله مد‌نظر فعالان اقتصادی قرار گرفته است و اولین کنفرانس تجارت حلال ایران و کرواسی و جنوب‌شرق اروپا با میزبانی موسسه جهانی حلال وابسته به اتاق ایران در خرداد‌ماه برگزار شد. نشستی که تعدادی از فعالان اقتصادی دو طرف نیز در آن حضور داشتند و با یکدیگر به مذاکره پرداختند. در این همایش عنوان شد ایران در سال۲۰۲۰ ششمین تولیدکننده غذای حلال درمیان کشورهای مسلمان بوده است، از این‌رو در بخش تجارت غذای حلال نیز پتانسیل‌هایی دارد که می‌تواند در جهت توسعه روابط اقتصادی و صادرات از آن بهره‌‌‌‌‌‌‌‌‌مند شود. در این همایش به پتانسیل‌های ایران برای حضور در بازار حلال اشاره شد و یکی از بازارهای آن کشورهای حوزه بالکان تشخیص داده شد.
یکی از مسائلی که در این کنفرانس بر آن تصریح شد این بود که کشورهای جنوب‌شرق اروپا با جمعیتی حدود ۴۸میلیون نفر، در بخش کشاورزی نیاز به واردات از کشورهای دیگر دارند؛ به‌عنوان مثال کشورهایی نظیر مقدونیه، صربستان، بوسنی و هرزگوین بخشی از مصرف خود را از کشورهای همسایه خود تامین می‌کنند. ایران هم به‌عنوان کشوری با توجه به تنوع غذایی بالا می‌تواند در تامین مواد غذایی این کشورها همکاری‌هایی داشته باشد و در مقابل کالاهای تولیدی و ماشین‌آلات وارد کند، با این‌حال سهم ایران از بازار حلال همچنان بسیار محدود است و عملا می‌توان آن را سرزمینی ناشناخته برای تجارت ایران دانست، هرچند سازمان استاندارد مرکزی به‌نام مرکز حلال نیز تاسیس کرده است که به پیگیری محصولات و کالاهای حلال مشغول است.
بازارهای عقیده‌محور
بازار حلال هرچند عمدتا به واسطه غذای حلال شناخته می‌شود اما بازاری بسیار متنوع است. این بازار جز غذای حلال؛ توریسم حلال، رسانه حلال، سرگرمی حلال، فشن حلال و داروی حلال را نیز شامل می‌شود. بازارهای حلال خود زیر‌شاخه‌‌‌‌‌‌‌ای از بازارهایی هستند که با عنوان بازارهای عقیده‌محور از آنها یاد می‌شود. نمونه‌‌‌‌‌‌‌های آن کالاهای کوشر برای یهودیان و فیلم‌‌‌‌‌‌‌هایی است که برای مسیحیان تولید می‌شود. اکنون شرکت‌های بزرگ بسیاری درصدد فتح بازارهای عقیده‌محور هستند. بزرگ‌ترین بازار عقیده‌محور جهان، بازار مسلمانان است که شرکت‌هایی آینده‌نگر نظیر نستله، والمارت و مک‌دونالد به آن، به چشم سومین بازار بالای یک‌میلیارد نفری جهان پس از چین و هند می‌‌‌‌‌‌‌نگرند. مطابق برآورد مدرسه تجارت کلی دانشگاه ایندیانای ایالات‌‌‌‌‌‌‌متحده قدرت خرید مسمانان در ایالات‌‌‌‌‌‌‌متحده به شکل تخمینی رقمی حدود ۹۸میلیارد دلار است.
بازار غذای حلال همچنان بزرگ‌ترین این بازارها است. قوانین اسلام درباره ذبح حیوانات و نیز حرمتی که در مورد خوردن گوشت برخی حیوانات نظیر خوک قائل است،بازار غذایی مختص مسلمانان به‌وجود آورده است. این بازار هم درون کشورهای اسلامی و هم در کشورهایی که دارای جمعیت مسلمان هستند بازاری رو به گسترش است. گرچه تقاضا برای غذای حلال از روز نخست زایش اسلام به‌وجود آمده است اما بازار جهانی آن تا سال‌های اخیر رشد چندانی نداشت. بازار حلال از سال‌های پایانی دهه۹۰ میلادی رشدی چشمگیر داشته است. بنا به یک پژوهش دانشگاهی رشد تقاضای بازار حلال رویه‌‌‌‌‌‌‌ای زودگذر نیست و به پشتوانه دو روند جمعیتی بازاری با رشد تضمین‌‌‌‌‌‌‌شده است.
روند نخست رشد مستمر جمعیت مسلمانان جهان است که از ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰ سالانه رشدی معادل ۲/ ۲درصد داشته و سپس با اندکی کاهش ادامه داشته است و پیش‌بینی می‌شود رشد آن در سال‌های پیش‌رو نیز حداقل سالانه ۵/ ۱درصد باشد. این رشد معادل دوبرابر رشد غیرمسلمانان جهان در دو دهه آینده است. ۳۰سال‌پیش ۱۸درصد جهان را مسلمانان تشکیل می‌دادند، امروز ۲۳درصد و تا سال۲۰۵۰ نزدیک به یک‌سوم جمعیت جهان از مسلمانان تشکیل می‌شود. همچنین پراکندگی مسلمانان در جهان به واسطه مهاجرت گسترده اکنون در ۲۰۰کشور گسترده است. بر مبنای یک آمار پژوهشی تجاری در سال‌های گذشته جمعیت مسلمانان اتحادیه‌‌‌‌‌‌‌اروپا سه‌برابر شده است و اکنون و پس از خاورمیانه و شمال‌آفریقا بزرگ‌ترین و جذاب‌‌‌‌‌‌‌ترین بازار هدف کالاها مربوط به مسلمانان است. افزایش جمعیت مسلمانان در سال‌های گذشته در دیگر نقاط جهان نیز روندی مشابه داشته است؛ ۹۱درصد در آمریکای‌شمالی، ۱۲۲درصد در استرالیا و نیوزیلند و ۷۹درصد در آسیا.
دومین روندی که بازار مسلمانان را تبدیل به هدفی بسیار جذاب می‌کند این مساله است که نسل جدید مسلمانان به نسبت نسل پیش قدرت خرید بیشتری دارند. همچنین جوانان مسلمان به دلیل تحصیلات بیشتر تمایل بیشتری به مشارکت در روندهای جهانی دارند. تحصیلات و ثروت، امروز جوانان مسلمان را قشری اثرگذارتر از پیش کرده است و بسیاری از تجارت‌‌‌‌‌‌‌ها سعی در فتح بازارهایی با محوریت این قشر دارند. آخرین سرشماری جوانان مسلمان که مربوط به سال۲۰۱۰ است، نشان می‌دهد ۴۳درصد از مسلمانان جهان را جوانان تشکیل می‌دهند و ۱۱درصد از این جوانان مصرف‌‌‌‌‌‌‌کننده فناوری‌های نو نظیر گوشی‌های هوشمند و محصولات فرهنگی غربی از جمله فیلم و سریال هستند.
محصولات حلال تا چند سال‌گذشته برای مسلمانان ساکن کشورهای غیرمسلمان از سوی تجارت‌های کوچک محلی عرضه میشد. این روند اکنون و به‌سرعت در حال تغییر است و شرکت‌های چندملیتی با منابع بزرگ به آن روی آورده‌‌‌‌‌‌‌اند. این بازارها که ابتدا به کالاهای لوکس برای مسلمانان محدود میشد، امروز به بسیاری کالاهای روزمره نظیر خمیردندان، ویتامین‌‌‌‌‌‌‌ها و داروهای بدون نسخه پزشک نیز کشیده است. یکی از نخستین شرکت‌هایی که این فرصت را غنیمت شمرده و نزدیک به ۳دهه پیش به بازار حلال وارد شد و اکنون با تولید محصولاتی نظیر کیت‌‌‌‌‌‌‌کت و نسکافه حلال بازارهای کشورهای اسلامی را فتح کرد، نستله بود. در سال۲۰۰۸ این شرکت در فرانسه، بریتانیا و آلمان و سوئیس کالاهایی را با عنوان «طعم‌خانه» برای گسترش فروش کالاهای حلال خود درمیان مسلمانان مهاجر برپا کرد. در حال‌حاضر نستله ۸۵کارخانه تولید محصول حلال در سراسر جهان دارد.
بازار محصولات دارویی حلال نیز بازاری بزرگ و رو به گسترش است. بر اساس آخرین آمار مربوط به سال۲۰۱۹ این بازار حجمی ۹۶/ ۹۳میلیارد دلاری داشته است و پیش‌بینی می‌شود نرخ رشد مرکب سالانه آن تا سال۲۰۲۵، ۴/ ۹درصد باشد. محصولات دارویی حلال نخستین‌بار در مالزی و در سال۲۰۱۲ مطرح‌شدند و آگاهی مشتریان از امکان استفاده از داروی حلال در حال افزایش مستمر است. نرخ بالای زاد و ولد مسلمانان در خاورمیانه و شمال‌آفریقا و نیز کشورهای اتحادیه اروپا و ایالات‌‌‌‌‌‌‌متحده بازاری بسیار وسیع را در برابر شرکت‌های دارویی با محصولات حلال گذاشته است. واکسن حلال که در آن از لاشه خوک استفاده نشده باشد یکی از تولیدات دارویی حلال است.
بازار غذای حلال بزرگ‌ترین بازار محصولات حلال است و شامل غذاهایی است که مطابق با قوانین ذبح اسلامی تهیه شده باشد. حجم بازار حلال در سال۲۰۲۱ بنا به آمار ۱۰۲۳میلیارد دلار بوده است. پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال۲۰۲۲ به ۱۱۵۳میلیارد دلار برسد و نرخ رشد مرکب سالانه آن بنا به آمار ۶/ ۱۴درصد است که در سال۲۰۲۷ حجم این بازار را به ۲۰۴۳میلیارد دلار خواهد رساند. بازار غذای حلال چنان بزرگ شده است که اکنون ترند سرمایه‌گذاری‌‌‌‌‌‌‌ها در این صنعت با فناوری‌های روز که در صنایع بزرگ استفاده می‌شود یکی است. از جمله کار با روش‌های مورد‌استفاده در نسل چهارم صنعت نظیر استفاده از اینترنت اشیا و بلاک‌چین.
در ژوئیه سال۲۰۱۹ «تریس لب» لابراتواری واقع در هنگ‌‌‌‌‌‌‌کنگ تجارت حلال با استفاده از بلاک‌چین را بنا گذاشت. استفاده از بلاک‌چین برای ایجاد شفافیت در اقتصاد حلال به‌کار گرفته می‌شود و کمک می‌کند مصرف‌‌‌‌‌‌‌کننده بتواند منشأ غذای حلال را پیدا کند. در سال۲۰۲۱ منطقه آسیاپاسیفیک بزرگ‌ترین منطقه در تجارت غذای حلال بوده است. فشن حلال شاید آخرین محصول حلال معرفی شده به بازار است. تا یک دهه پیش یافتن لباسی مناسب برای زنان مسلمان در برندهای معتبر لباس در جهان دشوار بود. همچنین در فشن‌‌‌‌‌‌‌شوها هیچ اثری از زنان مسلمان وجود نداشت.
اکنون مفهومی در فشن زاده شده است که به آن لباس متعادل می‌گویند و در ابتدای کار اصلا برای مسلمانان تهیه نشده بود. تولید لباس متعادل برای شامل‌کردن تمامی سلایق در تولیدات لباس آغاز شد. لباس‌‌‌‌‌‌‌هایی که تصادفا با معیارهای حجاب هماهنگی بیشتری داشت. در سال۲۰۱۸ و بر اساس یک گزارش که تامسون رویترز منتشر کرد؛ مشخص شد سالانه ۲۷۰میلیارد دلار برای لباس متعادل هزینه شده است. این گزارش پیش‌بینی کرد که بازار لباس متعادل در سال‌های بعدی سالانه ۵درصد افزایش داشته باشد و به حجم آن اضافه شود، در نتیجه انتشار این آمار و روند رو به رشد استفاده از لباس متعادل، توجه برندهای معتبر لباس به این تولیدات جلب شد.
اتفاق دیگری نیز در روند توجه شرکت‌ها به لباس حلال اثر گذاشت و آن بحران مالی سال۲۰۰۸ بود. این سال را مدیر برند لوکس گوچی بدترین سال برای فشن اعلام کرد، در نتیجه خانه‌‌‌‌‌‌‌های مد و طراحان لباس بازارهای روسیه و خاورمیانه را مورد‌توجه جدی قرار دادند، چراکه این بازارها با افزایش قیمت نفت و سرازیر شدن دلارهای نفتی تنها بازارهای مالی ممکن برای زنده‌کردن دوباره صنعت فشن بودند. نتیجه این سرمایه‌گذاری بسیار مثبت بود. حدفاصل سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱ برند لوکس هرمس اعلام کرد زنان خاورمیانه بین ۳۰ تا ۳۵درصد بازار آن را تشکیل می‌دهند.
در این زمان حجم بازار فشن متعادل یا حلال به ۳۶۸میلیارد دلار رسیده بود. زمانی‌که حجم بازار فشن حلال به این سطح رسید، ناچارا مدلینگ و فشن‌‌‌‌‌‌‌شوهای مختص آن نیز به‌وجود آمد. جز کالاهای لوکس، برند به نسبت ارزان‌قیمت و فراگیرتر اچ.اند.ام نیز به مشارکت در این بازار روی آورد و در کمپینی با نام «فشن قانون ندارد» از مدلی محجبه استفاده کرد. به‌رغم بازار بزرگ حلال و شناسایی آسان ذائقه حلال در کشورهای مسلمان سهم خود این کشورها از این بازار بسیار اندک است.
