تاثیر گذران وقت در اشتغال گروههای سنی
دنیای‌اقتصاد : مرکز آمار ایران در گزارشی پژوهشی به بررسی تطبیقی زمان صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» و «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» براساس نتایج طرح گذران وقت در دوره‌‌‌های ۱۳۹۴-۱۳۹۳ و ۱۳۹۹-۱۳۹۸ پرداخته است. فعالیتهای گذران وقت به تمامی فعالیت‌‌‌هایی که فرد به طورمعمول در شبانه‌‌‌روز انجام می‌دهد گفته می‌شود. هدف از جمع‌‌‌آوری آمار فعالیتهای گذران وقت در یک کشور، پاسخ به این پرسش است که مردم چگونه وقتشان را می‌‌‌گذرانند، در زندگی روزانه خود چه فعالیت‌‌‌هایی انجام می‌دهند و چه میزان از این فعالیت‌‌‌ها مربوط به اشتغال و فعالیتهای تولیدی و خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد، آموزش، تفریح و فعالیتهای فردی است. برای سیاستگذاری و برنامه‌‌‌ریزی در زمینه‌‌‌های مختلف در یک جامعه، شناخت کاملی از رفتارها و الگوهای فرهنگی و اجتماعی مردم آن جامعه ضرورت دارد و یکی از مباحث مهم، زمان صرفشده توسط افراد جامعه برای فعالیتهای مختلف است.
تفاوت فعالیتهای گذران وقت و اوقات فراغت
فعالیتهای گذران وقت با فعالیتهای اوقات فراغت (اوقات غیرکاری) متفاوت است. اوقات فراغت یا به بیان دیگر اوقات غیرکاری، تنها بخشی از اوقات افراد است و شناخت گذران وقت افراد نیازمند بررسی جامع و همه‌‌‌جانبه فعالیتهای افراد در طول شبانه‌‌‌روز و زمان سپری‌‌‌شده برای هریک از فعالیتهای آنان در اوقات کاری و غیرکاری است. طرح آمارگیری گذران وقت با هدف ارائه اطلاعات مربوط به شناخت نوع و مدت زمان فعالیتهای انجام‌شده توسط افراد جامعه و بررسی تغییرات شیوه زندگی افراد، تاکنون برای سه دوره اجرا شده است. جامعه آماری طرح گذران وقت، افراد ۱۵ساله و بیشتر در خانوارهای ساکن نقاط شهری کشور هستند. این طرح توسط دفتر جمعیت، نیروی کار و اقتصاد خانوار تهیه، طراحی و اجرا شده است.
داده‌‌‌های حاصل از این طرح به سبب تنوع و پوشش، کاربردهای گسترده‌‌‌ای داشته و در بررسی‌‌‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی قابل بهره‌‌‌برداری است. براساس تعاریف، کار آن دسته از فعالیت اقتصادی است که به منظور کسب درآمد نقدی یا غیرنقدی صورت می‌گیرد و هدف آن تولید کالا یا ارائه خدمت است. افرادی که کار می‌کنند به طور عمده به دو گروه خوداشتغال، یعنی افرادی که برای خود کار می‌کنند و مزد و حقوق‌بگیر یعنی افرادی که در قبال کار خود مزد و حقوق می‌‌‌گیرند، تقسیم می‌‌‌شوند. در این گزارش، الگوی گذران وقت برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» و «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» به صورت سالانه، در چهار فصل پاییز و زمستان ۹۳ و بهار و تابستان ۹۴ و چهار فصل پاییز و زمستان ۹۸ و بهار و تابستان ۹۹ به تفکیک جنسیت بررسی شده است.
بررسی آمارها نشان می‌دهد بیشترین زمان صرفشده برای گروههای فعالیت گذران وقت برای زنان و مردان در دوره سالانه ۱۳۹۴-۱۳۹۳ مربوط به خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد برای اعضای خانوار و خانواده با ۳ساعت و ۳۹دقیقه بوده و برای دوره سالانه ۱۳۹۹-۱۳۹۸ بیشترین زمان صرفشده مربوط به همین گروه خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد برای اعضای خانوار و خانواده با ۳ساعت و ۱۸دقیقه بوده است. مقایسه فصول مختلف دو دوره با یکدیگر نشان می‌دهد زمان صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» در فصول مختلف دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ نسبت به فصول مختلف دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ افزایشی بوده است. در دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ نسبت به دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ از متوسط زمان صرفشده برای «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» به‌استثنای فصل زمستان کاسته شده و به متوسط زمان صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» افزوده شده است.
تاثیر سن و جنسیت بر گذران وقت
به نظر می‌رسد متغیرهای سن و جنسیت، تاثیر قابلتوجهی بر مدت زمان صرفشده برای طرح گذران وقت دارند. مطابق نتایج طرح گذران وقت برای دوره سالانه ۱۳۹۴-۱۳۹۳ بیشترین زمان صرفشده برای اشتغال و فعالیتهای تولیدی مربوط به گروه سنی ۳۴-۳۰ساله و کمترین زمان نیز مربوط به گروه سنی ۶۵ساله و بیشتر بوده است. برای دوره سالانه ۱۳۹۹-۱۳۹۸، بیشترین و کمترین زمان صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» و «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» اشتغال و فعالیتهای تولیدی مربوط به گروه سنی ۴۴-۴۰ساله و ۶۵ساله و بیشتر بوده است. نتایج سالانه طرح گذران وقت برای دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ و ۱۳۹۹-۱۳۹۸ بیانگر آن است که زمان صرفشده در گروه سنی ۱۹-۱۵ساله کم بوده و با افزایش سن، بیشتر شده است، به‌طوری که در میانسالی به اوج خود رسیده است و در سنین سالمندی مجددا کاهش پیدا می‌کند. اما برای فعالیتهای مربوط به «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» اندکی متفاوت است و تا سنین ۶۰سال به بالا، همچنان زمان صرفشده قابلتوجهی به فعالیتهای بدون مزد اختصاص یافته است.
مقایسه آمار و نتیجه‌‌‌گیری
مقایسه فصول دو دوره بیانگر این است در خصوص «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» بیشترین ساعت اختصاص داده‌شده در دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ مربوط به فصل بهار با ۳ساعت و ۳۴دقیقه و برای گروه سنی ۳۴-۳۰ساله بوده است. این میزان برای دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ مربوط به فصل پاییز با ۴ساعت و ۲۹دقیقه مربوط به گروه سنی ۴۴-۴۰ساله است. متوسط ساعات صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» طی دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ نسبت به ۱۳۹۹-۱۳۹۸ به میزان یک‌ساعت افزایش یافته است.
در میان چهار فصل دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ برای مردان، بیشترین ساعت اختصاص داده‌شده به «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» متعلق به فصل تابستان با ۶ساعت و ۲۸دقیقه در گروه سنی ۳۹-۳۵ساله و برای زنان، متعلق به فصل بهار و گروه سنی ۲۹-۲۵ساله با یک‌ساعت و ۱۹دقیقه بوده است. در میان چهارفصل دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ برای مردان بیشترین ساعت صرفشده برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» مربوط به فصل تابستان با ۷ساعت و ۴۹دقیقه در گروه سنی ۴۴-۴۰ساله و برای زنان متعلق به فصل زمستان و گروه سنی ۲۹-۲۵ساله با یک‌ساعت و ۲۰دقیقه بوده است.
در بخش فعالیتهای مربوط به «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» بیشترین ساعت اختصاص داده‌شده در دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ مربوط به فصل پاییز با ۴ساعت و ۴۶دقیقه و برای گروه سنی ۵۹-۵۵ساله بوده است. این میزان برای دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ مربوط به فصل زمستان با ۴ساعت و ۴دقیقه و مربوط به گروه سنی ۵۹-۵۵ساله است. متوسط ساعات صرفشده برای «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» طی دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ نسبت به ۱۳۹۹-۱۳۹۸ به میزان ۴۰دقیقه کاهش یافته است. در میان چهار فصل دوره ۱۳۹۴-۱۳۹۳ برای مردان بیشترین ساعت اختصاص داده شده به «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» برای فصل بهار با ۲ساعت و ۲۱دقیقه در گروه سنی ۶۵ساله و بیشتر و برای زنان متعلق به فصل پاییز و زمستان درگروه‌های سنی ۳۹-۳۵ساله و ۵۴-۵۰ساله و با میزان برابر ۷ساعت و ۱۴دقیقه بوده است. در میان چهار فصل دوره ۱۳۹۹-۱۳۹۸ برای مردان بیشترین ساعت صرفشده برای «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» مربوط به فصل پاییز با یک‌ساعت و ۴۷دقیقه در گروه سنی ۶۴-۶۰ساله و برای زنان متعلق به فصل زمستان و گروه سنی ۳۴-۳۰ساله با ۶ساعت و ۵۵دقیقه بوده است.
نتایج دو دوره طرح گذران وقت سال‌های ۱۳۹۴-۱۳۹۳ و ۱۳۹۹-۱۳۹۸ بیانگر این موضوع است که زمان صرفشده هم برای «اشتغال و فعالیتهای تولیدی» و هم برای «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» در گروههای سنی پایین بهخصوص ۱۹-۱۵ساله کم بوده و با افزایش سن افزایش پیدا کرده است؛ به طوری که در میانسالی به اوج خود رسیده و در سنین سالمندی، دوباره کاهشی شده است. این شرایط برای فعالیتهای مربوط به «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» مقداری متفاوت است و در میانسالی و سنی بالاتر همچنان زمان قابلتوجهی را به خود اختصاص می‌دهد. الگوی سنی اشتغال و فعالیتهای تولیدی ارتباط مستقیمی با سنین فعالیت دارد؛ یعنی در سنین نوجوانی و سالمندی میزان اشتغال با توجه به شرایط اجتماعی و فیزیکی افراد کم ولی در میانسالی بالاست. در مقابل با ورود به گروههای سنی بالاتر بهخصوص در میان مردان، افزایش ساعات صرفشده برای فعالیت «خدمات خانگی و مراقبتی بدون مزد» مشهود است.
