تغییر موتور چاپ پول
دنیای‌اقتصاد : بررسی آمارهای پولی در بهمن۱۴۰۰ نشان می‌دهد موتور اصلی چاپ پول تغییر کرده است. در سال۹۹ عامل اصلی رشد پایه پولی، افزایش خالص داراییهای خارجی بانک مرکزی بود؛ اما در سال گذشته، بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی عامل اصلی رشد پایه پولی شده است. میزان بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی در بهمن‌ماه به رقم ۱۸۶هزار میلیارد تومان رسیده است.
بانک‌مرکزی در گزارشی اطلاعات پولی و بانکی مربوط به بهمن‌ماه سال ۱۴۰۰ را منتشر کرد. این اطلاعات حاوی داده‌‌‌های اقتصادی کلان کشور و تصویری کلی از وضعیت نقدینگی، پایه پولی و جزئیات آمارهای بانکی کلان کشور است. براساس این گزارش، در حالی که پایه پولی در پایان بهمن ۱۴۰۰ از سطح ۵۸۰هزار میلیارد تومان عبور کرده، محل رشد پایه پولی از کانال افزایش خالص داراییهای خارجی بانک‌مرکزی به مطالبات بانک‌مرکزی از بانک‌ها منتقل شده است. بر این اساس، در حالی که از ابتدای سال ۱۴۰۰ تا پایان بهمن‌ماه داراییهای خارجی بانک‌مرکزی تنها ۵/ ۷درصد افزایش یافته، بدهی بانک‌ها به بانک‌مرکزی شاهد افزایش ۸/ ۵۸درصدی بوده است. آمارهای موجود در گزارش منتشرشده از سوی بانک‌مرکزی اطلاعات جزئیات نقدینگی را نیز شامل می‌شود. بر این اساس حجم پول در پایان بهمن ۱۴۰۰ به سطح ۹۱۶هزار میلیارد تومانی رسید که از رشد ۶/ ۳۲درصدی این متغیر نسبت به آغاز سال ۱۴۰۰ حکایت دارد. در همین دوره شبه‌پول ۱/ ۳۳درصد افزایش یافت و به حدود ۳۷۰۸هزار میلیارد تومان رسید.
تصویر آمارهای پولی در میانه زمستان
روز گذشته، بانک‌مرکزی اطلاعات مربوط به آمارهای اقتصادی در پایان بهمن ۱۴۰۰ را منتشر کرد. طبق گزارش روابط‌عمومی بانک‌مرکزی، گزیده آمارهای اقتصادی شامل جدیدترین اطلاعات و آمارهای اقتصادی در بخش‌‌‌های پولی و بانکی، تراز پرداخت‌‌‌ها و بازار سرمایه است. در این گزارش بخش پولی و بانکی مورد بررسی قرار می‌گیرد. بخش پولی و بانکی خلاصه داراییها و بدهیهای سیستم بانکی اعم از بانک‌مرکزی، بانک‌ها و موسسات اعتباری غیربانکی، بانک‌های تجاری، بانک‌های تخصصی و بانک‌های غیردولتی و موسسات اعتباری غیربانکی و نیز شامل ارقام عمده پولی و اعتباری و تسهیلات اعتباری بانک‌ها و موسسات اعتباری به تفکیک عقود اسلامی است. علاوه بر این اطلاعات مربوط به پایه پولی، نقدینگی و اجزای آنها در این گزارش به تفکیک آمده و گویای تغییرات مهمی است.
تغییر موتور چاپ پول
آمارهای پولی و بانکی اطلاعات مربوط به مانده برخی از متغیرهای عمده پولی و اعتباری را در خود گنجانده است. بررسی آمار تغییرات پایه پولی و جزئیات آن حاکی از آن است که محل افزایش پایه پولی در سال گذشته شاهد تغییر بوده و از کانال افزایش خالص داراییهای خارجی بانک‌مرکزی به کانال مطالبات بانک‌مرکزی از بانک‌ها منتقل شده است. بر این اساس از ابتدای سال ۱۴۰۰ تا پایان بهمن‌ماه حجم پایه پولی بیش از ۱۲۰هزار میلیارد تومان افزایش را تجربه کرده و از سطح ۴۵۹هزار میلیارد تومان به ۵۸۰هزار میلیارد تومان رسیده است. این افزایش معادل رشد ۶/ ۲۶درصدی در ۱۱ماه ابتدایی سال ۱۴۰۰ است. از این میزان بیش ۳۵هزار میلیارد تومان مربوط به افزایش خالص داراییهای بانک‌مرکزی بوده و حدود ۶۹هزار میلیارد تومان از محل افزایش بدهی بانک‌ها به بانک‌مرکزی افزایش یافته است. این در حالی است که در سال‌های اخیر بازگشت تحریم‌‌‌ها و محدودیت‌های دولت در دسترسی به درآمدهای خود موجب شد مجوزهایی به دولت داده شود تا سهم صندوق توسعه را از درآمدهای نفتی کاهش دهد و از این محل درآمدهای کاهش‌یافته خود را جبران کند. همین مساله موجب شد تا خالص خرید داراییهای خارجی بانک‌مرکزی و تبدیل آن به ریال در سال‌های اخیر افزایش داشته باشد. از آنجا که بیشتر این داراییها به دلیل تحریم‌‌‌ها در دسترس بانک‌مرکزی نبود، بانک‌مرکزی قدرت کنترل این متغیر و خنثی کردن این افزایش داراییهای خارجی را نداشت. همین امر باعث تشدید آثار پولی افزایش داراییهای خارجی بانک‌مرکزی شد. به بیان دیگر از سال ۹۷ تا انتهای سال ۹۹ و با توجه به ازسرگیری تحریم‌‌‌ها، رشد خالص داراییهای خارجی بانک‌مرکزی مهم‌ترین عامل رشد پایه پولی بوده است.
داده‌‌‌های گزارش اخیر نشان می‌دهد که از ابتدای سال ۱۴۰۰ تا پایان بهمن‌ماه این مسیر تغییر کرده است و موتور چاپ پول از کانال دیگری تغذیه می‌شود. با توجه به سیاست جدیدی که در سال ۱۴۰۰ دولت برای تامین کسری بودجه خود به‌کار گرفت و به منابع بانک‌های کشور متوسل شد، این بانک‌ها با کمبود منابع مواجه شدند و برای تامین منابع موردنیاز خود از بانک‌مرکزی استقراض کردند. این مساله پیش از این در سخنان برخی از مسوولان سابق بانک‌مرکزی منعکس شده بود و از رسیدن حجم اضافه‌‌‌برداشت و ریپوی بانک‌ها به سطح ۲۰۰هزار میلیارد تومان خبر می‌‌‌داد.
نقدینگی در میانه بهمن
بخش دیگر گزارش بانک‌مرکزی به بررسی نقدینگی و ترکیبات آن پرداخته است. بر این اساس در حالی که پایه پولی رشد نقطه‌‌‌به نقطه‌‌‌ای معادل ۲/ ۳۳درصد را به ثبت رسانده بود، نقدینگی در مدت مشابه ۷/ ۳۹درصد افزایش یافته و از سطح ۳۳۰۹هزار میلیارد تومان در بهمن ۹۹ به بیش از ۴۶۲۴هزار میلیارد تومان در بهمن ۱۴۰۰ رسیده است. از سوی دیگر رشد نقدینگی در ۱۱ماه سال گذشته ۳۳درصد به ثبت رسید. بانک‌مرکزی در این گزارش متذکر شده است که ۶/ ۲درصد از رشد ۳۳درصدی نقدینگی در ۱۱ماه سال ۱۴۰۰ مربوط به اضافه‌شدن اطلاعات خلاصه دفتر کل داراییها و بدهیهای بانک مهراقتصاد به اطلاعات خلاصه دفتر کل داراییها و بدهیهای بانک‌سپه بوده است که این امر صرفا ناشی از افزایش پوشش آماری بوده و آثار پولی و تورمی برجای نمی‌‌‌گذارد. این اقدام به‌واسطه ادغام بانک‌های متعلق به نیروهای مسلح در بانک‌سپه صورت پذیرفته است.
اجزای نقدینگی و تغییرات آنها
نقدینگی دارای جزئیاتی است و از دو بخش اصلی پول و شبه‌پول تشکیل شده است. پول در واقع همان اسکناس و مسکوکات در دست مردم و سپرده‌‌‌های آنها در حساب‌‌‌های دیداری است. دیگر جزء اصلی تشکیل‌دهنده نقدینگی شبه‌پول است. شبه‌پول نوعی از سپرده‌‌‌های مدت‌‌‌دار است که امکان نقد شدن و هزینه‌کردن آن به‌آسانی مقدور نیست. از نمونه‌های شبه‌پول می‌‌‌توان به سپرده‌‌‌های بلندمدت اشاره کرد.
گزارش بانک‌مرکزی نشان می‌دهد که در پایان بهمن‌ماه سال ۱۴۰۰ حجم پول نسبت به آغاز همان سال ۶/ ۳۲درصد افزایش یافت و از سطح ۶۹۱هزار میلیارد تومان به حدود ۹۱۶هزار میلیارد تومان رسید؛ این در حالی است که رشد نقطه به نقطه نقدینگی در بهمن ۱۴۰۰ بالاتر از سطح ۴۰درصد و معادل ۵/ ۴۰درصد به ثبت رسید. آمارهای مربوط به پول حاکی از آن است که در ۱۱ماه سال ۱۴۰۰، سهم پول از کل نقدینگی ۱/ ۰درصد کاهش یافته و از ۹/ ۱۹درصد در اسفند ۹۹ به ۸/ ۱۹درصد در بهمن ۱۴۰۰ رسیده است.
بخش دیگر گزارش بانک‌مرکزی اطلاعات مربوط به شبه‌پول را به همراه جزئیات آن ذکر کرده است. بر این اساس شبه‌پول از اسفند ۹۹ تا بهمن ۱۴۰۰ شاهد رشد ۱/ ۳۳درصدی بوده و از سطح ۲۷۸۵هزار میلیارد تومان به بیش از ۳۷۰۷هزار میلیارد تومان رسیده است. از سوی دیگر رشد ۱۲ماهه این متغیر ۵/ ۳۹درصد به ثبت رسیده است. آمارها حاکی از آن است که شبه‌پول در ۱۱ماه ابتدایی سال ۱۴۰۰ سهم خود از نقدینگی را افزایش داده و از سطح ۱/ ۸۰درصدی در اسفند ۹۹ به ۲/ ۸۰درصد در بهمن ۱۴۰۰ رسیده است. ترکیب شبه‌پول نیز حاکی از آن است که در بهمن ۱۴۰۰، ۱/ ۶درصد از کل نقدینگی سهم سپرده‌‌‌های قرض‌‌‌الحسنه پس‌‌‌انداز بوده است. از سوی دیگر سپرده‌‌‌های کوتاه‌مدت با ۲۹درصد عمده‌‌‌ترین سهم را از نقدینگی داشته است. سپرده‌‌‌های یکساله و دوساله نیز به ترتیب ۱/ ۲۳ و ۴/ ۱۹درصد از کل حجم نقدینگی را به خود اختصاص داده‌‌‌اند.
