برخلاف گذشته، بازار دیگر صرفا به اخبار جنگ واکنشهای هیجانی نشان نمیدهد
نفت در برزخ هرمز
هرمز؛ گره اصلی بازار نفت
تنگه هرمز همچنان مهمترین متغیر بازار جهانی انرژی باقی مانده است. درگیریهای اخیر باعث کاهش قابلتوجه تردد نفتکشها از این آبراه شد؛ مسیری که حدود یکپنجم نفت و بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند. بازار اکنون بیش از هر چیز به این پرسش پاسخ میدهد که آیا عبور نفتکشها به شرایط عادی بازخواهد گشت یا خیر؟ هر نشانهای از کاهش تنشها، فشار نزولی بر قیمت نفت وارد میکند و در مقابل، هرگونه اختلال جدید در هرمز، بلافاصله ریسک کمبود عرضه را دوباره وارد محاسبات معاملهگران خواهد کرد.
هشدار آژانس بینالمللی انرژی
همزمان با این تحولات، آژانس بینالمللی انرژی (IEA) در تازهترین گزارش خود هشدار داده که چشمانداز بازار نفت همچنان به شدت به وضعیت امنیتی خلیج فارس وابسته است. به گفته این نهاد، توافق اولیه میان ایران و آمریکا موجب شد در ماه ژوئن صادرات نفت از طریق تنگه هرمز از سر گرفته شود و بخش مهمی از عرضه جهانی دوباره به بازار بازگردد؛ اما این روند هنوز کامل نشده است. بر اساس این گزارش، عرضه جهانی نفت در ژوئن نسبت به ماه قبل ۴میلیون بشکه در روز افزایش یافت، اما همچنان ۹میلیون بشکه در روز پایینتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد؛ موضوعی که نشان میدهد بخش مهمی از ظرفیت تولید و صادرات منطقه هنوز به طور کامل احیا نشده است.
صلح پایدار؛ شرط بازگشت تعادل
آژانس بینالمللی انرژی تاکید میکند که پیشبینی این نهاد درباره مازاد عرضه قابلتوجه در سال آینده، تنها در صورتی محقق خواهد شد که توافقی پایدار میان تهران و واشنگتن شکل بگیرد. برآورد این سازمان نشان میدهد اگر میدانهای نفتی آسیبدیده دوباره به مدار تولید بازگردند، پالایشگاهها فعالیت عادی خود را از سر بگیرند و عبور نفتکشها از هرمز بدون وقفه ادامه یابد، عرضه جهانی نفت در سال آینده حدود ۷میلیون و ۵۰۰هزار بشکه در روز افزایش خواهد یافت؛ رقمی که میتواند بازار را از کمبود امسال به مازاد عرضه بیش از ۴میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه در روز برساند. اما این سناریو اکنون با تردید جدی روبهرو شده است. حملات جدید روزهای هفتم و هشتم ژوئیه و تبادل دوباره آتش میان ایران و آمریکا، این نگرانی را ایجاد کرده که روند صلح بار دیگر با مانع روبهرو شود. به همین دلیل، آژانس بینالمللی انرژی به صراحت اعلام کرده که صلح پایدار، پیششرط بازگشت بازار نفت به وضعیت عادی است.
بازار از جنگ نمیترسد، اما از بیثباتی چرا
رفتار معاملهگران در هفتههای اخیر نکته مهمی را آشکار کرده است. برخلاف گذشته، بازار دیگر صرفا با انتشار اخبار جنگ واکنشهای هیجانی نشان نمیدهد، بلکه بیش از هر چیز به ارزیابی مدت زمان اختلال در عرضه توجه دارد. همین موضوع سبب شده که با وجود حملات نظامی، قیمت نفت نتواند در سطوح بالای ۱۰۰دلار تثبیت شود. اکنون نگرانی اصلی بازار نه وقوع جنگ، بلکه طولانی شدن بیثباتی است؛ وضعیتی که میتواند برنامه تولید کشورهای اوپکپلاس، صادرات خلیج فارس و سرمایهگذاری در بخش انرژی را با ابهام روبهرو کند.
پارادوکس بازار
یکی از مهمترین نکات گزارش آژانس بینالمللی انرژی، شکاف میان بازار نفت خام و بازار فرآوردههای نفتی است. درحالیکه صادرات نفت خام پس از بازگشایی هرمز با سرعت نسبتا بالایی احیا شد، پالایشگاهها و زنجیره حمل فرآوردههای نفتی هنوز نتوانستهاند با همان سرعت به شرایط عادی بازگردند. نتیجه این وضعیت، افزایش قابلتوجه حاشیه سود پالایشگاهها و رشد قیمت فرآوردههایی مانند بنزین و گازوئیل بوده است. آژانس میگوید سود پالایشگاهها در اوایل ژوئیه به بالاترین سطح چهار سال گذشته رسیده، زیرا بازار فرآوردههای نفتی همچنان با کمبود عرضه روبهرو است. در هفتههای اخیر نگرانی درباره کمبود سوخت جت جای خود را به نگرانی درباره کمبود بنزین و گازوئیل داده است؛ موضوعی که علاوه بر محدودیت عرضه خاورمیانه، به کاهش صادرات فرآوردههای نفتی روسیه نیز ارتباط دارد.
افزایش ذخایر جهانی
یکی دیگر از نشانههای بازگشت نسبی آرامش به بازار، افزایش دوباره ذخایر نفت جهان است. آژانس بینالمللی انرژی اعلام کرده که موجودی ذخایر جهانی در ماه ژوئن ۲۱میلیون بشکه افزایش یافته است؛ نخستین رشد ذخایر پس از چهار ماه کاهش متوالی. این در حالی است که طی فاصله ماههای مارس تا مه، جهان برای جبران بحران عرضه ناشی از جنگ، حدود ۳۶۰میلیون بشکه از ذخایر خود برداشت کرده بود. افزایش دوباره ذخایر نشان میدهد نفتکشهایی که پس از بازگشایی نسبی هرمز حرکت خود را از سر گرفتهاند، توانستهاند بخشی از کمبود عرضه را جبران کنند؛ هرچند این روند هنوز به سطح پیش از جنگ نرسیده است.
پیامی برای ایران
برای ایران، تحولات اخیر دو پیام متفاوت به همراه دارد. نخست آنکه نقش تنگه هرمز همچنان در تعیین مسیر بازار جهانی نفت بیبدیل است و هر تحول امنیتی در این آبراه، مستقیما بر قیمتها و تصمیمات بازیگران بازار اثر میگذارد. پیام دوم، اهمیت دیپلماسی انرژی است. آژانس بینالمللی انرژی عملا تاکید کرده که بازگشت کامل عرضه جهانی بدون دستیابی به توافقی پایدار میان تهران و واشنگتن امکانپذیر نیست. به بیان دیگر، آینده بازار نفت دیگر تنها به تصمیم اوپکپلاس یا رشد تقاضای چین وابسته نیست، بلکه تا حد زیادی به سرنوشت مذاکرات سیاسی گره خورده است. از منظر اقتصادی نیز، اگر مذاکرات به توافقی پایدار منجر شود، ایران میتواند از فضای باثباتتر بازار برای افزایش صادرات، جذب مشتریان جدید و بازپسگیری بخشی از سهم بازار خود استفاده کند. اما در صورت بازگشت تنشها، نه تنها صادرات ایران، بلکه کل بازار انرژی جهان بار دیگر با ریسک اختلال در عرضه و افزایش قیمتها مواجه خواهد شد.
نفت در انتظار تصمیم سیاست
بازار نفت امروز بیش از هر زمان دیگری بازاری سیاسی است. عرضه، تقاضا، ذخایر و تولید همچنان عوامل بنیادین قیمتها هستند، اما همه این متغیرها زیر سایه تحولات ژئوپلیتیک خلیج فارس قرار گرفتهاند. در چنین شرایطی، معاملهگران نه تنها گزارشهای اوپک و آژانس بینالمللی انرژی را دنبال میکنند، بلکه هر خبر مربوط به مذاکرات تهران و واشنگتن، هر تحول در تنگه هرمز و هر نشانهای از کاهش یا تشدید تنش را به دقت زیر نظر دارند. بازار اکنون بر سر دوراهی قرار گرفته است؛ اگر مسیر دیپلماسی ادامه یابد، احتمال شکلگیری مازاد عرضه و تثبیت قیمتها در سال آینده افزایش خواهد یافت. اما اگر درگیریها دوباره شعلهور شود، تمام پیشبینیهای کنونی میتواند ظرف چند روز تغییر کند. به همین دلیل، سرنوشت نفت دیگر تنها در میدانهای تولید رقم نمیخورد؛ بلکه پشت میز مذاکره و در آبهای راهبردی تنگه هرمز تعیین خواهد شد.
