مصرف روزانه نفت آلمان با اقتصادی ۱۰برابر ایران روزانه ۲ میلیون بشکه است
اطلس جهانی عطش نفت
حمید ملازاده: در بازار جهانی انرژی، تعداد بشکههایی که یک کشور روزانه مصرف میکند صرفا یک عدد ساده نیست؛ این ارقام درواقع تصویری از سبک زندگی، قدرت صنعتی، ساختار حملونقل، سطح رفاه و حتی میزان بهرهوری اقتصادها ارائه میدهند. به همین دلیل، مقایسه مصرف نفت کشورها فقط رقابتی بر سر «بزرگترین مصرفکننده» نیست، بلکه روایتی از تفاوت مدلهای توسعه در جهان است. دادههای آژانس بینالمللی انرژی (IEA) نشان میدهد آمریکا و چین همچنان بزرگترین مصرفکنندگان نفت جهان هستند؛ اما پشت این اعداد، دو مدل کاملا متفاوت اقتصادی و انرژی قرار دارد.
آمریکا با مصرف روزانه حدود ۱۹میلیون بشکه نفت، در صدر جدول قرار دارد. اما این مصرف عظیم صرفا به معنای ناکارآمدی نیست. اقتصاد آمریکا بسیار بزرگ، خودرومحور و وابسته به حملونقل جادهای است. وسعت جغرافیایی، سطح بالای رفاه، مصرف گسترده سوخت در حملونقل و صنایع بزرگ، مهمترین عوامل این عطش نفتی محسوب میشوند. با این حال، نکته مهم در آمریکا «سرانه مصرف» است. هر شهروند آمریکایی چندین برابر یک شهروند آسیایی نفت مصرف میکند؛ موضوعی که نشان میدهد سبک زندگی و الگوی مصرف در آمریکا همچنان انرژیبر باقی مانده است. در مقابل، چین با وجود مصرف روزانه حدود ۱۶میلیون بشکه نفت، تصویری متفاوت ارائه میدهد. جمعیت چین بیش از چهار برابر آمریکاست؛ بنابراین سرانه مصرف نفت در این کشور بسیار پایینتر است.
بخش بزرگی از مصرف نفت چین نه به سبک زندگی خانوارها، بلکه به صنایع سنگین، پتروشیمی، کارخانهها و صادرات صنعتی مربوط میشود. در سالهای اخیر، رشد مصرف نفت چین نیز آرامتر شده است. توسعه خودروهای برقی، گسترش قطارهای سریعالسیر و تغییر تدریجی ساختار اقتصاد چین باعث شده مصرف سوخت در برخی بخشها به مرحله اشباع نزدیک شود؛ روندی که بسیاری از تحلیلگران انرژی آن را یکی از مهمترین تحولات بازار جهانی نفت میدانند. هند اما هنوز در مرحله متفاوتی قرار دارد. این کشور با جمعیتی نزدیک به چین، تنها حدود ۵.۶میلیون بشکه نفت در روز مصرف میکند؛ کمتر از یکسوم مصرف چین و آمریکا. این فاصله بزرگ نشان میدهد بخش مهمی از جمعیت هند هنوز وارد الگوی مصرف انرژی کشورهای صنعتی نشده است. با این حال، بسیاری از موسسات بینالمللی پیشبینی میکنند هند در دهه آینده موتور اصلی رشد تقاضای نفت جهان خواهد بود.
مصرف بالا همیشه به معنای وابستگی بیشتر نیست
یکی از اشتباهات رایج در تحلیل بازار انرژی این است که مصرف بالای نفت، معادل «وابستگی بیشتر» یا «اتلاف انرژی» تلقی شود. درحالیکه تحلیلگران معمولا فقط به تعداد بشکهها نگاه نمیکنند، بلکه رابطه میان جمعیت، اندازه اقتصاد، فناوری، بهرهوری و ساختار صنعتی را بررسی میکنند. برای مثال، ممکن است کشوری نفت زیادی مصرف کند؛ اما اقتصاد بسیار بزرگی داشته باشد و با بهرهوری بالا از انرژی استفاده کند. در مقابل، کشوری با مصرف کمتر میتواند بهدلیل فناوری ضعیف، خودروهای پرمصرف یا زیرساخت ناکارآمد، شدت مصرف انرژی بالایی داشته باشد. «شدت مصرف انرژی» در واقع نشان میدهد یک اقتصاد برای تولید هر واحد ثروت، چه میزان انرژی مصرف میکند. هرچه این عدد بالاتر باشد، یعنی اقتصاد ناکارآمدتر و انرژیبرتر است.
اروپا؛ رشد اقتصادی با مصرف کمتر نفت
اروپا نمونه متفاوتی از مدیریت مصرف انرژی را ارائه میدهد. اقتصادهای بزرگی مانند آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا و اسپانیا، با مجموع جمعیتی بیش از ۳۲۰میلیون نفر، در مجموع روزانه حدود ۱۰ تا ۱۱میلیون بشکه نفت مصرف میکنند؛ رقمی که همچنان بهمراتب کمتر از مصرف روزانه حدود ۱۹میلیون بشکهای آمریکاست؛ آن هم درحالیکه جمعیت آمریکا حدود ۳۴۰میلیون نفر است. برای مثال، آلمان با حدود ۸۴میلیون نفر جمعیت، روزانه نزدیک به 2.3میلیون بشکه نفت مصرف میکند، درحالیکه فرانسه با ۶۸میلیون نفر حدود 1.5میلیون بشکه، بریتانیا با ۶۷میلیون نفر حدود 1.4میلیون بشکه و ایتالیا و اسپانیا هر کدام بین یک تا 1.3میلیون بشکه در روز نفت مصرف دارند.
دلیل این تفاوت را باید در توسعه گسترده حملونقل عمومی، مالیات سنگین سوخت، خودروهای کممصرف و سیاستهای سختگیرانه محیطزیستی جستوجو کرد. اروپا طی دو دهه گذشته تلاش کرده میان رشد اقتصادی و مصرف سوخت فسیلی نوعی «جداسازی» ایجاد کند؛ یعنی اقتصاد رشد کند بدون آنکه مصرف نفت به همان نسبت افزایش یابد. این موضوع بهویژه در بخش حملونقل قابل مشاهده است. در بسیاری از کشورهای اروپایی، قطار، مترو و حملونقل عمومی همچنان سهم مهمی در جابهجایی دارند؛ برخلاف آمریکا که وابستگی به خودرو شخصی و حملونقل جادهای بسیار بالاتر است.
ژاپن و کرهجنوبی؛ اقتصاد صنعتی با بهرهوری بالا
در میان اقتصادهای صنعتی، ژاپن و کرهجنوبی نمونههای جالبی هستند. ژاپن با جمعیتی حدود ۱۲۵میلیون نفر روزانه حدود ۳میلیون بشکه نفت مصرف میکند؛ رقمی نسبتا پایین برای یکی از بزرگترین اقتصادهای جهان. اما کرهجنوبی با جمعیت 50میلیونی (کمتر از نصف ژاپن)، تقریبا مصرفی مشابه دارد. دلیل اصلی آن، صنایع پتروشیمی، پالایشگاهی و صادرات صنعتی گسترده کرهجنوبی است؛ صنایعی که انرژیبر هستند و سهم بزرگی در مصرف نفت این کشور دارند.
خاورمیانه؛ نفت ارزان و مصرف بالا
در خاورمیانه، الگوی متفاوتی دیده میشود. عربستان با جمعیتی حدود ۳۷میلیون نفر، نزدیک به ۴میلیون بشکه نفت در روز مصرف میکند؛ رقمی بسیار بالا نسبت به جمعیت این کشور. یارانه سنگین انرژی، وابستگی شدید حملونقل به خودرو و مصرف بالای برق برای سرمایش، مهمترین عوامل این سطح از مصرف هستند. در کشورهای گرم منطقه، بخش قابلتوجهی از انرژی صرف تهویه و تولید برق میشود. ایران نیز با مصرف روزانه حدود ۲میلیون بشکه نفت، یکی از مصرفکنندگان بزرگ انرژی در منطقه محسوب میشود. با وجود سالها تحریم، مصرف بالای سوخت در ایران همچنان ادامه دارد؛ موضوعی که کارشناسان آن را ناشی از قیمت پایین انرژی، خودروهای پرمصرف، فرسودگی ناوگان حملونقل و ضعف بهرهوری میدانند. در واقع، مساله اصلی ایران فقط میزان مصرف نیست، بلکه «شدت مصرف انرژی» است. اقتصاد ایران برای تولید هر واحد رشد اقتصادی، انرژی زیادی مصرف میکند؛ موضوعی که سالهاست به یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد کشور تبدیل شده است.
جغرافیا هم مهم است
مصرف نفت فقط به جمعیت یا اندازه اقتصاد وابسته نیست، جغرافیا نیز نقش مهمی دارد. کانادا نمونه واضح این موضوع است. این کشور با تنها ۴۰میلیون نفر جمعیت، روزانه بیش از ۲میلیون بشکه نفت مصرف میکند. وسعت جغرافیایی، زمستانهای طولانی، وابستگی به حملونقل جادهای و اقتصاد مبتنی بر استخراج منابع طبیعی، مصرف انرژی کانادا را بالا برده است. استرالیا نیز با جمعیت 27میلیون نفری تا حدی شرایط مشابهی دارد.
آیا عصر نفت رو به پایان است؟
اگرچه نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد جهانی محسوب میشود، اما روندهای جدید نشان میدهد بازار انرژی در حال تغییر است. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده رشد تقاضای جهانی نفت بهتدریج کندتر میشود و سهم نفت در سبد انرژی جهان در حال کاهش است. رشد خودروهای برقی، افزایش بهرهوری، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و سیاستهای اقلیمی، ساختار سنتی بازار نفت را تغییر دادهاند. با این حال، جهان هنوز فاصله زیادی با پایان عصر نفت دارد. حملونقل، پتروشیمی، صنایع سنگین و تجارت جهانی همچنان به نفت وابستهاند و بسیاری از اقتصادهای درحالتوسعه هنوز در آغاز مسیر افزایش مصرف انرژی قرار دارند. در نهایت، نقشه مصرف نفت جهان فقط یک جدول از تعداد بشکهها نیست، بلکه بازتابی از تفاوت سبک زندگی، سطح توسعه، ساختار صنعتی و حتی قدرت ژئوپلیتیک کشورهاست. در این نقشه، پرسش اصلی فقط این نیست که «چه کسی بیشتر نفت مصرف میکند»، بلکه این است که «هر کشور چگونه و برای چه هدفی نفت میسوزاند؟»
